Leki na anemię, niedokrwistość, niedobór żelaza. Jaki preparat na receptę?

Jakie leki stosuje się na anemię?

Na rynku dostępne są liczne preparaty na anemię, zarówno te wydawane na receptę, jak i dostępne bez recepty w aptece.

Nazwy handlowe leków na receptę dostępnych w aptece:

• Sorbifer Durules (siarczan żelaza);
• Ferrum Lek (kompleks wodorotlenku żelaza z polimaltozą);
• Feroplex (proteinianobursztynian żelaza);
• Ferinject (karboksymaltoza żelazowa);
• Feraccru (maltol żelaza);
• Tardyferon Fol (siarczan żelaza, kwas foliowy);
• Tardyferon (siarczan żelaza);
• Acidum Folicum Hasco (kwas foliowy);
• Aranesp (darbepoetyna alfa);
• Abseamed (epoetyna alfa).

Czym jest anemia i dlaczego wymaga leczenia?

Anemia to stan, w którym liczba czerwonych krwinek (erytrocytów) lub stężenie hemoglobiny spada poniżej normy. Hemoglobina jest odpowiedzialna za transport tlenu z płuc do wszystkich komórek. Gdy jej poziom jest za niski, organizm nie otrzymuje wystarczającej ilości tlenu, co prowadzi do problemów zdrowotnych.

Najczęstszymi objawami anemii są:

• apatia, bladość skóry i błon śluzowych;
• osłabienie i gorsza tolerancja wysiłku;
• zmniejszona wydolność oddechowa, duszność;
• bóle i zawroty głowy, szumy uszne;
• problemy z koncentracją;
• przyspieszone bicie serca (tachykardia);
• łamliwość włosów i paznokci;
• zajady.

Mogą pojawić się również zaburzenia neurologiczne:

• drętwienie kończyn;
• zaburzenia chodu;
• problemy z widzeniem.

Objawy niedokrwistości mogą się różnić, w zależności od przyczyny, która ją wywołała.

Jakie są najczęstsze przyczyny anemii?

Przyczyną nawet 50% przypadków niedokrwistości na świecie jest niski poziom żelaza.

Pozostałymi przyczynami są, m.in.:

• niedobór witamin – głównie skutek niedoboru witaminy B12 i kwasu foliowego;
• długotrwałe choroby – stany zapalne, schorzenia nerek, nowotwory i infekcje, które zakłócają tworzenie erytrocytów;
• utrata krwi – zarówno ostra, jak i przewlekła (np. z powodu obfitych miesiączek), jest najczęstszym powodem niedoboru żelaza;
• nieprawidłowe wchłanianie – np. celiakia i stany po operacji żołądka;
• zaburzenia szpiku kostnego – zmniejszona produkcja liczby zdrowych krwinek.

Stosowanie skutecznych tabletek na podniesienie hemoglobiny wymaga wcześniejszej diagnostyki, która rozpoczyna się najczęściej od badań laboratoryjnych krwi.

Jak diagnozuje się anemię?

Podstawowym badaniem jest morfologia krwi obwodowej, zwłaszcza stężenie hemoglobiny, liczbę erytrocytów oraz wskaźniki czerwonokrwinkowe.

Aby potwierdzić przyczynę niedokrwistości, wskazane są dodatkowe badania laboratoryjne:

• poziom żelaza w surowicy i ferrytyny – niski poziom ferrytyny jest wskaźnikiem obniżonych zapasów żelaza;
• całkowita zdolność wiązania żelaza i wysycenie transferyny;
• stężenie wit. B12 i kwasu foliowego;
• liczba retikulocytów – świadczy o zdolności regeneracyjnej szpiku.

Lekarz może zlecić bardziej specjalistyczne badania, np. endoskopię przewodu pokarmowego w celu wykluczenia krwawienia.

Jakie są podstawowe rodzaje leków na anemię?

Niedokrwistość nie jest samodzielną jednostką chorobą, lecz następstwem innego zaburzenia. Dlatego wybór leku na niedokrwistość jest ściśle uzależniony od przyczyny, która ten stan spowodowała.

Grupy leków i suplementów stosowanych w leczeniu niedokrwistości:

• preparaty z żelazem (doustne i dożylne);
• suplementy witaminy B12 i kwasu foliowego;
• leki stymulujące erytropoezę (ESA) – hormony pobudzające szpik kostny do produkcji erytrocytów.

Kiedy stosuje się suplementy żelaza?

Suplementacja stanowi podstawę terapii, gdy przyczyną anemii jest niedobór żelaza w organizmie. Takie leczenie normalizuje poziom hemoglobiny i czerwonych krwinek oraz uzupełnia zapasy żelaza.

Wybór tabletek na niedobór żelaza zależy od tolerancji organizmu na żelazo i zaleceń lekarza. Najczęściej stosowane są suplementy z siarczanem lub glukonianem żelaza, które są najlepiej absorbowane z przewodu pokarmowego.

Dawkowanie żelaza ustala lekarz na podstawie stopnia niedoboru – zazwyczaj wynosi od 100 mg do 200 mg żelaza elementarnego na dobę. Aby zapewnić lepsze wchłanianie żelaza, zaleca się przyjmowanie na czczo, około 30-60 minut przed posiłkiem, oraz niekiedy jednoczesne przyjmowanie witaminy C. Produkty mleczne, kawa, herbata oraz niektóre leki (np. na zgagę) mogą zmniejszyć wchłanianie.

Leczenie doustnymi preparatami żelaza jest długotrwałe i powinno trwać ok. 3-6 miesięcy po unormowaniu wyników, aby odbudować zapas żelaza. W przypadkach ciężkiego niedoboru, nietolerancji leków doustnych lub zaburzeń wchłaniania stosuje się żelazo dożylnie.

Przykładowe preparaty na receptę:

• Obsidan;
• Tardysol.

Kiedy potrzebna jest suplementacja witamin B12 i kwasu foliowego?

Niedobór witaminy B12 lub kwasu foliowego najczęściej wynika z nieprawidłowej diety (np. u wegan) lub z chorób przewodu pokarmowego.

Witamina B12 jest niezbędna:

• do syntezy DNA – jej brak powoduje anemię, zaburzeniu ulega tworzenie czerwonych krwinek – powstają erytrocyty o skróconym czasie życia;
• dla zapewnienia funkcji układu nerwowego – niedobór może prowadzić do nieodwracalnych zmian neurologicznych.

W leczeniu niedoboru wit. B12 ogólne dawkowanie doustne wynosi 1–2 mg/dobę.

Przykładowe preparaty z wit. B12 na receptę:

• Energamma;
• Vitaminum B12 WZF.

Kwas foliowy również uczestniczy w syntezie DNA i produkcji czerwonych krwinek, a jego niedobór daje obraz choroby podobny do niedoboru wit. B12, ale bez objawów neurologicznych. Dlatego suplementacja kwasu foliowego u osoby z nierozpoznanym niedoborem witaminy B12 może zamaskować objawy niedokrwistości, jednocześnie pozwalając na rozwój uszkodzeń neurologicznych. Zawsze należy najpierw wykluczyć niedobór wit. B12.

Dawki w leczeniu niedoboru kwasu foliowego:

• leczenie niedoborów zazwyczaj w dawce 1–5 mg na dobę przez 1–4 miesiące;
• u kobiet w ciąży w ramach profilaktyki wad cewy nerwowej u płodu – 0,6 mg na dobę.Przykładowe preparaty z kwasem foliowym na receptę: 
  • Acidum folicum Richter;
  • Folacid.

W jakich przypadkach stosuje się erytropoetynę?

Erytropoetyna (EPO) to hormon produkowany przez nerki, który stymuluje wytwarzanie erytrocytów. Leki zawierające rekombinowane formy erytropoetyny naśladują jej działanie. Są dobrym lekiem na anemię spowodowaną m.in. długotrwałą chorobą nerek oraz u pacjentów onkologicznych w trakcie chemioterapii. Terapia jest prowadzona pod nadzorem lekarza i często wymaga suplementacji samego żelaza.

Przykładowe leki na receptę:

• Binocrit;
• NeoRecormon.

Jakie są skutki uboczne i przeciwwskazania do stosowania leków na anemię?

Preparaty na niedokrwistość mogą powodować skutki uboczne i mają określone przeciwwskazania, które należy uwzględnić przed rozpoczęciem leczenia. Główne działania niepożądane, w przypadku doustnych preparatów żelaza, dotyczą dolegliwości żołądkowo-jelitowych.

Jakie działania niepożądane mogą wystąpić podczas suplementacji żelazem?

Preparaty z żelazem często powodują dolegliwości dyspeptyczne m.in.:

• bóle brzucha;
• nudności, wymioty;
• zaparcia lub biegunki;
• utratę łaknienia;
• metaliczny smak w ustach;
• ciemne zabarwienie stolca.

Skutki uboczne mogą zniechęcać do kontynuacji leczenia. Jednak niedobór żelaza może prowadzić do poważnych konsekwencji, dlatego w przypadku wystąpienia działań niepożądanych, warto porozmawiać z lekarzem o zmianie preparatu lub dawkowania.

Czy istnieją interakcje leków na anemię z innymi farmaceutykami?

Absorpcję żelaza mogą hamować leki zobojętniające kwas żołądkowy, niektóre antybiotyki oraz suplementy wapnia. Z kolei metformina może zaburzać wchłanianie wit. B12.

Poinformuj lekarza o wszystkich przyjmowanych lekach, w tym o lekach bez recepty (np. leki osłonowe na żołądek) i na receptę (np. leki na serce).

Kiedy leki na anemię są przeciwwskazane?

Przeciwwskazania do przyjmowania żelaza:

• stany przeładowania żelazem;
• hemoliza;
• niedokrwistość syderoblastyczna;
• talasemia;
• niedokrwistość chorób przewlekłych bez towarzyszącego bezwzględnego niedoboru żelaza.

Przeciwwskazania do stosowania preparatów z witaminą B12 lub kwasem foliowym:

• leczenie tylko kwasem foliowym przy współistniejącym niedoborze witaminy B12;
• choroba Lebera – rzadkie, dziedziczne schorzenie prowadzące do zaniku nerwu wzrokowego;
• niektóre choroby nowotworowe – w przypadku niektórych nowotworów (folianozależnych) kwas foliowy może przyspieszać ich wzrost.

Leki stymulujące erytropoezę – przeciwwskazania obejmują:

• ciężkie nadciśnienie tętnicze oporne na leczenie;
• wybiórczą aplazję czerwonokrwinkową;
• nadwrażliwość na lek;
• niedawny udar mózgu;
• czynną chorobę nowotworową potencjalnie uleczalną;
• łagodną lub umiarkowaną niedokrwistość u pacjentów z niewydolnością serca.

Jakie są domowe sposoby wspierające leczenie anemii?

Domowe sposoby, będące uzupełnieniem terapii, opierają się przede wszystkim na odpowiednio skomponowanej diecie.

Źródła żelaza i witamin w diecie:

• żelazo hemowe  – czerwone mięso, wątróbka (szczególnie bogata w żelazo), ryby;
• żelazo niehemowe – produkty zbożowe, rośliny strączkowe, zielone warzywa;
• witamina C – papryka, natka pietruszki, zwiększa przyswajalność żelaza;
• witamina B12 – mięso, ryby, jaja, produkty mleczne;
• kwas foliowy – zielone warzywa liściaste (np. szpinak), nasiona strączkowe.

Zwiększona podaż żelaza w diecie nie jest wystarczająca, by wyleczyć anemię, gdy przyczyną jest duży niedobór.

FAQ – leki na anemię, niedokrwistość i niedobór żelaza

Czy mogę brać leki na anemię bez konsultacji z lekarzem?

Nie. Anemia jest objawem, a nie chorobą. Warto udać się do lekarza i znaleźć przyczynę. Samodzielne zażywanie leków może zamaskować poważne schorzenie, np. nowotwór przewodu pokarmowego. Zanim sięgniesz po suplement diety lub lek na anemię bez recepty, skonsultuj się z lekarzem.

Ile czasu trwa leczenie anemii?

W przypadku, gdy jest spowodowana niedoborem żelaza, leczenie kontynuuje się zwykle przez 3-6 miesięcy po normalizacji poziomu hemoglobiny, aby uzupełnić zapasy ustrojowe. Leczenie niedokrwistości z niedoboru witaminy B12 może trwać do końca życia, zwłaszcza przy zaburzeniach wchłaniania.

Czy da się przedawkować żelazo?

Tak, przedawkowanie jest możliwe i toksyczne. Prowadzi do stanu zwanego hemosyderozą, który może uszkadzać narządy wewnętrzne (np. wątrobę i serce). Dlatego dawki żelaza należy przyjmować ściśle według zaleceń.

Czy leki na anemię zawsze są na receptę?

W aptece można kupić suplementy diety na anemię bez recepty. Są to jednak zazwyczaj preparaty o niższej dawce. Leki na anemię na receptę zawierają wyższe dawki substancji czynnych. Leki do iniekcji i preparaty stymulujące erytropoezę również są dostępne na receptę.

Czy dzieciom podaje się te same leki na anemię co dorosłym?

Stosowane są te same substancje w dostosowanych dawkach i często w innej formie (np. syropy, krople). Dawkowanie u dzieci jest precyzyjnie obliczane, na podstawie masy ciała. Dawka dobowa żelaza elementarnego wynosi zazwyczaj 4–6 (niekiedy do 8) mg/kg masy ciała. 

Czy kawa i herbata wpływają na wchłanianie żelaza?

Tak, zdecydowanie. Zarówno kawa, jak i herbata zawierają taniny (garbniki), które wiążą pierwiastek w przewodzie pokarmowym, tworząc nierozpuszczalne kompleksy hamujące wchłanianie żelaza niehemowego. Zachowaj 2-godzinny odstęp między przyjęciem preparatu a wypiciem kawy lub herbaty.

Bibliografia

1. Michał Matysiak, Niedokrwistości – nadal aktualny problem w opiece nad matką i dzieckiem, Family Medicine & Primary Care Review 2014; 16, 2: 185–188, Copyright by Wydawnictwo Continuo.
2. Bronisława Pietrzak, Niedokrwistość z niedoboru żelaza w położnictwie i ginekologii, Ginekologia i Perinatologia Praktyczna 2016 tom 1, nr 3, strony 115–121, Copyright © 2016 Via Medica ISSN 2451–0122.
3. Guideline on haemoglobin cutoffs to define anaemia in individuals and populations. Geneva: World Health Organization; 2024. Licence: CC BY-NC-SA 3.0 IGO.
4. Sylwia Sulimiera Michalak, Władysław Sterna, Współwystępowanie i implikacje kliniczne anemii i depresji u osób w podeszłym wieku, Psychiatr. Pol. 2023; 57(3): 517–528 PL ISSN 0033-2674 (PRINT), ISSN 2391-5854 (ONLINE), www.psychiatriapolska.pl DOI: https://doi.org/10.12740/PP/147079.
5. Anna PietrzakSkuteczne leczenie żelazem – zasady postępowania w niedoborze izolowanym i przebiegającym z niedokrwistością, Gastroenterologia w POZ, Lekarz POZ 1/2024.
6. WHO guideline on use of ferritin concentrations to assess iron status in individuals and populations [Internet]. Geneva: World Health Organization; 2020. PMID: 33909381.
7. Snook J, Bhala N, Beales ILP, et al, British Society of Gastroenterology guidelines for the management of iron deficiency anaemia in adults, Gut 2021;70:2030-2051.
8. https://pharmindex.pl/listalekow#.