Czym jest zaparcie?
O zaparciach możemy mówić wtedy, gdy układ pokarmowy (konkretnie jelito grube) pracuje wolniej, niż powinien, a wypróżnienia pojawiają się z małą częstotliwością. Pacjent opisuje wtedy twarde stolce, ucisk w podbrzuszu oraz trudność podczas parcia.
Co jednak znaczy „wolniej niż powinien” i „z małą częstotliwością”? To dobre pytanie, ponieważ to właśnie brak znajomości odpowiedzi przyczynia się do tego, że pacjenci doświadczają zaparć i nawet o tym nie wiedzą. Nie można jednak bagatelizować tej kwestii, bo częstotliwość oddawania stolca i wygląd mas kałowych mogą naprawdę wiele powiedzieć o zdrowiu. Co więc uznaje się za „normę” i w jakich sytuacjach diagnozuje się zaparcia?
Przy zatwardzeniu stolec ma postać pojedynczych lub zbitych grudek. Zaparcia występują wtedy, gdy wypróżnienia pojawiają się rzadziej niż 3 razy w tygodniu albo gdy pełne wypróżnienie wymaga od pacjenta dużego wysiłku.
Rodzaj i przyczyny zatwardzenia
Zaparcia dzieli się na dwa rodzaje – spastyczne i atoniczne.
1. Zaparcie spastyczne dotyczy sytuacji, w której jelito kurczy się w nieprawidłowy sposób.
Skurcze pojawiają się w krótkich odstępach i blokują przesuwanie mas kałowych. Taki obraz pojawia się głównie u osób z dużym napięciem emocjonalnym, z zaburzeniami pracy jelit (m.in. z IBS) lub w okresach intensywnego stresu.
2. Zaparcie atoniczne opisuje sytuację odwrotną. Jelito traci prawidłową siłę skurczu.
Ściany przewodu pokarmowego zaczynają słabo reagować na bodźce, a pasaż jelitowy zwalnia. Ten rodzaj zaparć jest bardziej powszechny i często wynika z nieprawidłowych nawyków. Ich przyczyną jest także niska aktywność w ciągu dnia, dlatego na większe ryzyko są narażeni starsi pacjenci i osoby unieruchomione z powodów zdrowotnych (np. po operacjach, złamaniach).
Warto zaznaczyć, że taki podział ma charakter uproszczony (ale przystępny dla pacjenta). W nowszych wytycznych opisuje się zaparcia czynnościowe, zaparcia z powolnym pasażem oraz zaburzenia procesu wypróżnienia.
Dolegliwości, które skłaniają pacjentów do skonsultowania się z lekarzem, to:
- wzdęcia,
- uczucie ciężkości,
- ból brzucha (szczególnie lewej strony podbrzusza),
- skurcze,
- bolesność podczas wypróżniania,
- hemoroidy.
Jak leczy się zaparcia?
Postępowanie zależy od rozpoznanego źródła problemu. W leczeniu zaparć najważniejsze jest znalezienie konkretnej przyczyny problemu i zmiana stylu życia, która pomoże ją ograniczyć.
Czasami konieczne jest dobranie preparatu o działaniu osmotycznym, który zatrzymuje wodę w jelicie grubym i ułatwia przesuwanie mas kałowych (m.in. w zaparciach atonicznych). Inne grupy leków stosuje się w sytuacjach, gdy jelito reaguje nadmiernym napięciem (m.in. w zaparciach spastycznych).
Jeśli objawy mają charakter przewlekły, lekarz kieruje na diagnostykę w kierunku chorób tarczycy, zaburzeń elektrolitowych, celiakii lub innych chorób przewodu pokarmowego.
Formy środków przeczyszczających – tabletki, syropy, ziołowe herbatki i czopki na zaparcia
Które środki mają skuteczne działanie przeczyszczające i czym różnią się poszczególne formy? W aptekach dostępne są różne leki i suplementy diety – tabletki, syropy, krople, ziołowe napary oraz czopki. Każda z nich (niezależnie od substancji czynnej) w inny sposób będzie oddziaływać na pracę przewodu pokarmowego. Przy tym (już zależnie od substancji w preparacie) produkt z tym samym głównym składnikiem, ale w innej formie – np. naparu i tabletek – także będzie inaczej wpływać na perystaltykę.
Czy można wskazać skuteczne leki dla wszystkich? Nie. Forma preparatu, substancja czynna, dawki i częstotliwość przyjmowania zawsze powinny być zgodne z zaleceniami widocznymi na ulotce i poparte wskazaniami lekarza. Tak będzie nie tylko skutecznie, ale przede wszystkim bezpiecznie.
- Kapsułki i tabletki na przeczyszczenie mają formę doustną, która zwykle działa po kilku godzinach.
- Krople i syropy na zaparcia mają płynną konsystencję, dlatego wiele osób ocenia je jako łatwiejsze do połknięcia; Sprawdzają się w leczeniu zaparć u dzieci i osób starszych. Efekt przeczyszczający pojawia się zwykle szybciej niż po tabletkach, ponieważ płyn nie wymaga rozpuszczenia w przewodzie pokarmowym.
- Zioła na zaparcia pije się zwykle wieczorem, a wypróżnienie następuje w godzinach porannych. Najczęściej mają formę gotowych saszetek, które należy zalać gorącą wodą i zaparzyć. Na skuteczność działania naparów wpływa czas parzenia i temperatura płynu. W tej formie najczęściej podaje się senes, aloes i korę kruszyny. Naparów nie stosuje się przewlekle.
- Czopki na przeczyszczenie działają miejscowo w obrębie odbytnicy. Taka forma leku może być skutecznym środkiem na przeczyszczanie u tych pacjentów, u których kał zalega w końcowym odcinku jelita grubego. Wprowadzenie leku nie wymaga połykania preparatu, a efekt jego działania pojawia się szybko – podane składniki aktywne pobudzają perystaltykę jelit często już w ciągu kilkunastu minut.
- Wśród naturalnych środków na zaparcia warto wymienić błonnik pokarmowy. Produkt jest dostępny w formie kapsułek lub proszku, który można dodawać do posiłków. Bazą tego typu preparatów są zwykle łuski nasion babki jajowatej, łuski nasion babki płesznik lub otręby zbożowe. Błonnik w łagodny sposób pomaga na przewlekłe zaparcia, jednak zalecenie jego przyjmowania zawsze pojawia się z zaznaczeniem konieczności zwiększenia codziennej podaży płynów. Włączenie większej ilości błonnika (w formie preparatów na zaparcia, ale i tego w diecie) przy jednocześnie zbyt małej ilości wypijanej wody może przynieść odwrotny efekt i nasilić dolegliwości.
Warto wiedzieć, że każdy preparat – tabletka, syrop, napar ziołowy czy czopek – powinien być przyjmowany tylko w określonych i uzasadnionych przypadkach. Wiele leków na zaparcia i zatwardzenia bez recepty sprawdzi się jedynie w epizodycznych sytuacjach. Jeżeli trudności z wypróżnianiem stale się utrzymują albo powracają regularnie, zawsze konieczna jest rozmowa ze specjalistą. Przewlekłe zaparcia nie rozwijają się bez przyczyny, dlatego regularne sięganie po środki na przeczyszczenie często tylko maskuje to, co wymaga szerszej diagnostyki.
Co znajduje się w tabletkach na przeczyszczenie? (Makrogole, laktuloza, czopki glicerynowe i inne substancje aktywne)
Omówmy składniki aktywne, które stosuje się w skutecznych lekach na zaparcia.
Leki przeczyszczające o działaniu osmotycznym
W tej grupie możemy wyróżnić makrogole, laktulozę, glicerol i fosforany.
- Makrogole wiążą wodę (uniemożliwiają jej wchłonięcie), tworzą mieszaninę o większej objętości i tym samym zwiększają masę treści jelitowej.
- Laktuloza dociera do jelita grubego w niezmienionej postaci, a bakterie jelitowe rozkładają ją do kwasów organicznych. Powstałe produkty obniżają pH i zwiększają ilość wody w masie kałowej. Działanie zmiękcza stolec i ułatwia wypróżnienia.
- Glicerol podany doodbytniczo nawilża powierzchnię stolca i powoduje napływ wody do końcowego odcinka jelita.
- Fosforany mają postać wlewek podawanych doodbytniczo. Tworzą roztwór o dużym stężeniu jonów, który także nasila przepływ wody do światła jelita.
Leki pobudzające
Antranoidy pochodzenia roślinnego przechodzą przez przewód pokarmowy w nieaktywnej formie. W jelicie grubym bakterie przekształcają je w związki, które pobudzają zakończenia nerwowe w ścianie układu pokarmowego. Skurcze stają się częstsze i naturalnie prowadzą do szybszego przesuwania treści jelitowej.
Bisakodyl wywołuje podobny efekt.
Środki zmiękczające i poślizgowe
Dokuzynian obniża napięcie powierzchniowe treści jelitowej. Woda może wtedy łatwiej przenikać do masy kałowej.
Parafina płynna pokrywa masę kałową cienką warstwą, która działa jak „film” ograniczający utratę wody. Stolec staje się bardziej miękki, a jego przejście przez końcowy odcinek jelita wymaga mniejszego wysiłku.
Suplementy diety i leki na zaparcia bez recepty
Wśród leków bez recepty można wskazać:
- Dicopeg,
- DulcoSoft,
- Forlax,
- MacroBalans,
- Duphalac,
- Lactulosum Polfarmex,
- Lactulose – MIP,
- Avenalax,
- Czopki glicerolowe ENEMA,
- Enema,
- Xenna Extra Comfort,
- Dulcobis,
- Bisacodyl VP,
- Laxol,
- Ulgix Laxi,
- Mentholaxin.
Suplementy diety z błonnikiem pokarmowym, które łagodzą zaparcia:
- Colon C,
- Jeliton,
- Ispagul S,
- Colosan Ex.
Skuteczne leki na zaparcia i środki przeczyszczające na receptę
W leczeniu zaparć najczęściej wdraża się zmiany nawyków żywieniowych. Są jednak przypadki, gdzie nasilenie zaparć i ich objawów jest bardzo silne. Jeśli lekarz widzi wskazanie u osób silnie cierpiących na zaparcia, może wystawić receptę na preparaty o mocniejszym działaniu.
Do takich leków należy Resolor.
Dieta w problemach z wypróżnianiem – jak wspomóc pracę jelit i odciążyć układ pokarmowy?
Dieta w zaparciach powinna być dostosowana do potrzeb danego pacjenta. Niestety nie ma jednego modelu, który się tutaj sprawdzi. Wyróżnia się kilka ważnych zasad, które można wdrożyć przy większości jadłospisów.
W gabinetach dietetycznych obserwuje się jednak pewną zależność, która rzuca zupełnie inne światło na powszechny problem zaparć.
Według zaleceń dorośli powinni spożywać co najmniej 25-30 gramów błonnika pokarmowego dziennie. Gdy tak się nie dzieje, ryzyko zaparć bardzo mocno się zwiększa i pacjenci często zgłaszają dolegliwości związane z przewodem pokarmowym. Nie zawsze od razu będą to pełnoobjawowe zaparcia. Zwykle najpierw pojawia się dyskomfort, uczucie ciężkości i wzdęcia (spowodowane spowolnionym pasażem jelitowym). Później dochodzą problemy z wypróżnianiem.
Taki pacjent szuka wsparcia. Sięga po tabletki na zaparcia dostępne bez recepty i pije napary ziołowe. Głowi się, co zrobić, by pozbyć się problemu, który nie ustępuje mimo podjęcia działania (przyjmowania leków). Kiedy osoba cierpiąca na zaparcia trafia pod opiekę specjalistów, często okazuje się, że przyczyną zaburzeń była nieodpowiednia dieta. Po skorygowaniu nieprawidłowych nawyków zaparcia przestają być problemem.
Przyczyny dolegliwości mogą być bardziej złożone, a sposób ich leczenia może wymagać podjęcia innych działań. Zaburzenia regularnych wypróżnień bardzo często występują u kobiet w ciąży, u pacjentów przewlekle przyjmujących niektóre leki przeciwbólowe, u seniorów i jako skutek przebiegu lub leczenia wielu chorób przewlekłych.
Najważniejsze zasady diety na zaparcia
Poznaj proste zasady diety bogatej w błonnik.
- W każdym posiłku uwzględniaj porcję warzyw.
- Jedz 1-2 porcje owoców dziennie – najlepiej ze skórką.
- Włącz do diety nasiona roślin strączkowych – soję, soczewicę, groch, fasolę i ciecierzycę.
- Zamiast oczyszczonych produktów zbożowych wybieraj te pełnoziarniste – razowe pieczywo, grube kasze i płatki zbożowe.
- Pij 2,5-3 litry wody w ciągu dnia.
- Włącz do diety otręby – dodawaj je do owsianki, koktajli, sosów i zup.
- Wprowadzaj zmiany stopniowo – punkt po punkcie. Zbyt drastyczne zwiększenie ilości błonnika w diecie może być przyczyną wzdęć i dyskomfortu jelitowego.
Bibliografia
- Gaweł, E., & Romańczuk, B. (2021). Zaparcia u dzieci–standardy terapeutyczne. Lekarz POZ, 7(4).
- Babicki, M. (2024). Zaburzenia czynnościowe przewodu pokarmowego–zespół jelita nadwrażliwego, zaparcia czynnościowe. Lekarz POZ, 10(6).
- Serra, J., Pohl, D., Azpiroz, F., Chiarioni, G., Ducrotté, P., Gourcerol, G., … & SS, H. (2020). European society of neurogastroenterology and motility guidelines on functional constipation in adults. Neurogastroenterology & Motility, 32(2), e13762.
- Daniluk, J. (2018). Przewlekłe zaparcia—niedoceniany problem kliniczny. Gastroenterologia Kliniczna. Postępy i Standardy, 10(1), 1-13.
- Nowicka-Zuchowska, A. (2024). Zioła wspomagające pracę układu pokarmowego. Lek w Polsce, 397(6), 35-40.
- Dzierżanowski, T., Zając, A., Ciałkowska-Rysz, A., Filipczak-Bryniarska, I., Graczyk, M., Grądalski, T., & Janecki, M. (2025). Zaparcie u chorych objętych opieką paliatywną-zalecenia praktyki klinicznej. Palliative Medicine/Medycyna Paliatywna, 17(1).
- Eder, P., Talar-Wojnarowska, R., Małecka-Wojciesko, E., Bartnik, W. (2025). Zaparcia. Interna – mały podręcznik.
- Waluga, W. (2021). Zaparcie – co powinien wiedzieć lekarz. Medycyna po Dyplomie, 9.
- Indeks Leków. Medycyna Praktyczna. Pobrane z: https://indeks.mp.pl/
