Cukrzyca – czym jest i jak przebiega?
Cukrzyca typu 2 to przewlekła choroba metaboliczna, w której głównym „problemem” staje się brak równowagi między zapotrzebowaniem organizmu na insulinę a możliwościami jej wytwarzania.
Początkowo to tkanki – mięśnie, wątroba i komórki tłuszczowe – stają się mniej wrażliwe na insulinę (zjawisko określa się mianem insulinooporności). Oporność komórek przyczynia się do tego, że glukoza krąży we krwi, zamiast być wykorzystywana jako źródło energii. Jej stężenie rośnie (u pacjentów pojawia się hiperglikemia). Trzustka próbuje obniżyć przewlekle podwyższony poziom cukru we krwi i w tym celu produkuje coraz większe ilości insuliny (ten stan nazywa się hiperinsulinemią).
Przez pewien czas organizm jest w stanie utrzymać poziom glukozy w granicach normy, jednak z biegiem czasu komórki β-trzustki stopniowo stają się niewydolne, ulegają uszkodzeniom, a insuliny zaczyna brakować. W efekcie rozwija się przewlekła hiperglikemia.
Nadmiar glukozy działa toksycznie na naczynia krwionośne, nerki i nerwy obwodowe. Dochodzi do glikacji białek – czyli trwałego przyłączania cząsteczek glukozy do białek strukturalnych i enzymów. Proces zmienia ich funkcję i prowadzi do przyspieszonego starzenia się tkanek. Uszkodzeniu ulegają drobne naczynia w siatkówce oka (retinopatia cukrzycowa), włókna nerwowe (neuropatia cukrzycowa) oraz filtrująca krew część nerek (nefropatia cukrzycowa). Równolegle rozwija się przyspieszona miażdżyca tętnic, zwiększając ryzyko zawału serca i udaru mózgu.
Rozwojowi powikłań u chorych na cukrzycę typu 2 można przeciwdziałać dzięki leczeniu farmakologicznemu oraz zmianom stylu życia. Przyjmowanie odpowiednich leków, aktywność fizyczna i dobrze zbilansowana dieta pozwalają utrzymać stężenie glukozy we krwi na poziomie oczekiwanych wartości.
Objawy cukrzycy typu 2
Pierwsze objawy w przypadku cukrzycy typu 2 są mało charakterystyczne.
Najczęściej pacjenci zgłaszają:
- nasilone pragnienie i częste oddawanie moczu,
- szybkie męczenie się i senność po posiłkach,
- nieplanowaną zmianę masy ciała (spadek lub wzrost),
- nawracające infekcje skóry lub dziąseł,
- pogorszenie ostrości widzenia.
U wielu osób choroba rozwija się latami. Wyniki, które pozwalają zdiagnozować cukrzycę typu 2, najczęściej poprzedzają takie, które świadczą o insulinooporności i stanie przedcukrzycowym – w obu tych przypadkach zaburzenia mogą być odwracalne. Przy rozpoznanej cukrzycy typu 2 nie można cofnąć wszystkich zmian metabolicznych, ale dzięki leczeniu i regularnej kontroli można skutecznie ograniczyć ich konsekwencje. To właśnie z tego powodu, tak ważne są regularne badania poziomu cukru we krwi.
Jakie leki stosuje się w pierwszej linii obrony przed cukrzycą typu 2?
W leczeniu cukrzycy typu 2 nie przyjmuje się jednego, uniwersalnego schematu. Są jednak wytyczne, którymi lekarze kierują się w planowaniu terapii u konkretnych pacjentów. W oficjalnych rekomendacjach wskazuje się kolejne grupy leków przeciwcukrzycowych, które wprowadza się u pacjentów w zależności od ich predyspozycji i przebiegu choroby. Wiąże się to z tym, że dwie osoby z identycznym rozpoznaniem mogą otrzymać zupełnie inne leki, lub preparaty oparte na tych samych substancjach, ale w różniących się dawkach.
Metformina
Metformina jest doustnym lekiem przeciwcukrzycowym uznawanym za wybór pierwszego rzutu w leczeniu cukrzycy. Hamuje nadmierną produkcję glukozy w wątrobie i zwiększa wrażliwość tkanek na insulinę (na tej drodze prowadzi do obniżenia stężenia cukru we krwi).
Leki stosowane w leczeniu cukrzycy typu 2 z metforminą to:
- Avamina,
- Etform,
- Formetic,
- Glucophage,
- Metformax,
- Metformin Bluefish,
- Ranmet XR,
- Siofor,
- Symformin XR,
- Zenofor.
Inhibitory SGLT-2 (flozyny)
Flozyny to grupa leków doustnych stosowanych w leczeniu cukrzycy typu 2. Ich działanie związane jest z pracą nerek. U osoby zdrowej nerki filtrują krew – „przepuszczają” glukozę do moczu pierwotnego, a następnie niemal całość ponownie wchłaniają do krwiobiegu.
Flozyny blokują białko odpowiedzialne za ten proces – wpływają na działanie kotransportera sodowo-glukozowego 2. W rezultacie część glukozy „nie wraca” do krwi, tylko zostaje wydalona z moczem.
Doustne leki na cukrzycę, których składnikami aktywnymi są flozyny, to:
- Invokana,
- Forxiga,
- Jardiance,
- Steglatro.
Agoniści receptora GLP-1
Agonista to lek, który „naśladuje” działanie naturalnej substancji w organizmie. Przyłącza się do określonego receptora i „uruchamia” go w podobny sposób, jak robi to naturalny hormon.
Agoniści GLP-1 to leki inkretynowe, które naśladują działanie hormonu jelitowego GLP-1. Hormon wydzielany jest do krwi po posiłku, by przygotować organizm do sprawnego wykorzystania glukozy – pobudza trzustkę do uwalniania insuliny, zmniejsza wydzielanie glukagonu i spowalnia opróżnianie żołądka. GLP-1 oddziałuje też na ośrodek sytości w mózgu i zmniejsza łaknienie.
Leki z tej grupy podaje się w formie zastrzyków podskórnych – w zależności od preparatu codziennie albo raz w tygodniu. Oprócz lepszej kontroli glikemii działanie substancji aktywnych sprzyja redukcji masy ciała i poprawie parametrów związanych z ryzykiem zaburzeń sercowo-naczyniowych.
Lekami stosowanymi w cukrzycy typu 2 z tej grupy są:
- Trulicity,
- Victoza,
- Ozempic.
Agonista receptorów GIP/GLP-1
Tirzepatyd to nowy lek na cukrzycę. Łączy działanie dwóch hormonów jelitowych – GLP-1 i GIP. Dzięki temu jeszcze silniej stymuluje wydzielanie insuliny i ogranicza apetyt – połączenie obu efektów przyczynia się do tego, że tirzepatyd działa znacznie silniej niż substancje aktywujące wyłącznie jeden rodzaj receptorów.
Preparat podaje się w formie zastrzyku podskórnego raz w tygodniu. Jedyny lek przeciwcukrzycowy z tirzepatydem został wprowadzony na rynek pod nazwą handlową Mounjaro.
Pochodne sulfonylomocznika
To jedne z najstarszych leków stosowanych doustnie w leczeniu pacjentów z cukrzycą typu 2. Ich zadaniem jest pobudzenie trzustki do wydzielania insuliny. Działają jednak niezależnie od stężenia glukozy we krwi. Skutecznie obniżają poziom cukru, ale niosą ryzyko hipoglikemii. Dodatkowo mogą sprzyjać przybieraniu na masie ciała.
Nie są wybierane jako leki pierwszego rzutu, a lekarze sięgają po nie ostrożnie – zwykle, gdy pacjent nie osiąga celu terapeutycznego w początkowo przyjętym schemacie terapii.
Niektóre leki z tej grupy to:
- Diabrezide,
- Clazicon,
- Amaryl,
- Symglic,
- Glipizide BP.
Inhibitory DPP-4
Do tej grupy należą leki inkretynowe, których zadaniem jest utrzymanie aktywności hormonu GLP-1 – przyczyniają się do tego, że może działać dłużej i skuteczniej. U osób z cukrzycą typu 2 obserwuje się wtedy zwiększone wydzielanie insuliny po posiłku, mniejsze wydzielanie glukagonu oraz stabilizację poziomu glukozy we krwi.
Jakie leki są stosowane?
- Trajenta,
- Ansifora,
- Juzina.
Agoniści receptora PPAR-γ
Definicję agonisty już znamy (dla przypomnienia to substancja, która może „naśladować”). Receptor PPAR-γ znajduje się głównie w tkance tłuszczowej i mięśniach. Kiedy lek go pobudza, komórki stają się bardziej podatne na działanie insuliny. W efekcie cząsteczki glukozy łatwiej przedostają się z krwi do wnętrza komórek i poziom cukru we krwi spada.
Agoniści PPAR-γ nie wpływają bezpośrednio na pracę trzustki, dlatego nie wywołują nagłego spadku cukru (hipoglikemii). Mają jednak swoje ograniczenia – mogą sprzyjać przyrostowi masy ciała i zatrzymywaniu wody w organizmie. Z tego powodu nie są zalecane pacjentom z niewydolnością serca.
Przykładowy preparat to Pioglitazone Bioton.
Styl życia a stosowane leki – o czym trzeba wiedzieć?
Zmiana stylu życia ma ogromny wpływ na skuteczność terapii cukrzycy typu 2. Codzienny ruch, zdrowa dieta z niskim indeksem glikemicznym oraz kontrola masy ciała zwiększają szanse na wyrównanie choroby i zmniejszenie ryzyka rozwoju powikłań.
Świadome dbanie o swoje nawyki powinno rozpocząć się już u pacjentów ze świeżo rozpoznaną cukrzycą typu 2. Wyraźnie podkreśla się to w oficjalnych wytycznych, ale także w zaleceniach dotyczących wskazań do stosowania różnych leków przeciwcukrzycowych. Praktycznie przy każdym preparacie możemy przeczytać o tym, że farmakoterapia z jego wykorzystaniem będzie zalecana w przypadkach dzieci i osób dorosłych z cukrzycą typu 2 „u których glikemia nie jest dostatecznie kontrolowana za pomocą diety i aktywności fizycznej”.
FAQ – jak leczyć cukrzycę typu 2?
Jakie są leki na cukrzycę typu 2 bez metforminy?
Alternatywą dla metforminy są flozyny (inhibitory SGLT-2), agoniści GLP-1, inhibitory DPP-4, pochodne sulfonylomocznika czy agoniści receptora PPAR-γ – wybór zależy od przebiegu choroby, chorób towarzyszących i etapu leczenia cukrzycy typu 2.
Ile kosztuje Ozempic – lek na cukrzycę?
Cena Ozempicu mieści się w przedziale od 300 zł do 500 zł za preparat przeznaczony na jeden miesiąc terapii. Różnice wynikają z przepisanych dawek – leki na receptę o wyższym stężeniu substancji aktywnej są droższe.
Kto może brać Ozempic (semaglutyd)?
To lek przeznaczony wyłącznie do leczenia cukrzycy typu 2 u pacjentów, którzy spełniają ściśle określone kryteria. Semaglutyd – substancję czynną obecną w Ozempicu – stosuje się także do leczenia otyłości, ale z wykorzystaniem preparatów, które są w tym celu zarejestrowane.
Co naturalnego zamiast metforminy?
Nie istnieje żaden naturalny środek, który mógłby zastąpić metforminę. Zdrowa dieta o niskim indeksie glikemicznym, regularny ruch i redukcja masy ciała są uzupełnieniem postępowania u chorych na cukrzycę, ale nie zastępują farmakoterapii.
Jakie leki stosuje się w leczeniu cukrzycy typu 2, gdy leczenie metforminą nie przynosi efektów?
Jeśli nie udaje się osiągnąć docelowego poziomu glikemii, lekarz włącza terapię skojarzoną (połączenie dwóch lub więcej preparatów).
Jaki typ cukrzycy leczy się insuliną?
Insulina jest lekiem pierwszego rzutu w leczeniu cukrzycy typu 1. U osób dorosłych z cukrzycą typu 2 stosuje się ją na początku choroby, gdy glikemia jest bardzo wysoka, albo jako uzupełnienie terapii, jeśli kolejne leki nie zapewniają odpowiedniej kontroli.
Jakie są skutki uboczne i działania niepożądane leków obniżających glikemię?
Najczęstsze to zaburzenia żołądkowo-jelitowe, zwiększone ryzyko infekcji układu moczowego, nudności i przyrost masy ciała. Ryzyko działań niepożądanych związane jest z rodzajem substancji aktywnych, które u danego pacjenta są podstawą leczenia cukrzycy typu 2.
Bibliografia
- Sękowski, K. B., Grudziąż-Sękowska, J., Pinkas, J., & Jankowski, M. (2023). Cukrzyca w Polsce–trendy i wyzwania z perspektywy zdrowia publicznego. Medycyna Ogólna i Nauki o Zdrowiu, 29(1), 1-6.
- Araszkiewicz, A., Borys, S., Broncel, M., … Zozulińska-Ziółkiewicz, D. (2025). Zalecenia kliniczne dotyczące postępowania u osób z cukrzycą – 2025. Stanowisko Polskiego Towarzystwa Diabetologicznego, Curr. Top. Diabetes, 5(1), 1-163.
- Nauck, M. A., Wefers, J., & Meier, J. J. (2021). Treatment of type 2 diabetes: challenges, hopes, and anticipated successes. The lancet Diabetes & endocrinology, 9(8), 525-544.
- Piragine, E., Petri, D., Martelli, A., Calderone, V., & Lucenteforte, E. (2023). Adherence to oral antidiabetic drugs in patients with type 2 diabetes: systematic review and meta-analysis. Journal of Clinical Medicine, 12(5), 1981.
- Blahova, J., Martiniakova, M., Babikova, M., Kovacova, V., Mondockova, V., & Omelka, R. (2021). Pharmaceutical drugs and natural therapeutic products for the treatment of type 2 diabetes mellitus. Pharmaceuticals, 14(8), 806.
