Jakie leki na biegunkę i zatrucie pokarmowe na receptę przepisze lekarz?

Czym charakteryzuje się zatrucie pokarmowe?

Zatrucie pokarmowe jest zespołem objawów ze strony przewodu pokarmowego, który pojawia się w wyniku spożycia żywności skażonej bakteriami, wirusami, pasożytami lub toksynami.

Do najczęstszych objawów zatrucia pokarmowego należą:

• wodnista biegunka,
• bóle brzucha o charakterze skurczowym,
• nudności i wymioty,
• gorączka lub stan podgorączkowy,
• ogólne osłabienie,
• brak apetytu,
• bóle mięśniowe,
• odwodnienie.

W większości przypadków pierwsze objawy pojawiają się w ciągu kilku godzin od spożycia skażonego posiłku, choć w zależności od patogenu mogą wystąpić dopiero po 24–72 godzinach. Czas trwania dolegliwości również bywa zmienny: od jednego dnia w zatruciach toksynami po kilka dni w przebiegu infekcji wirusowych lub bakteryjnych.

Biegunka – kiedy zgłosić się do lekarza?

Choć biegunka w przebiegu zatrucia pokarmowego zazwyczaj ustępuje samoistnie, warto mieć na uwadze sytuacje, w których konieczna jest pomoc medyczna. Wizyta u lekarza jest szczególnie ważna, gdy objawy mogą świadczyć o poważniejszym zakażeniu, znacznym odwodnieniu lub konieczności zastosowania farmakoterapii.

Do lekarza należy zgłosić się, gdy:

• biegunka utrzymuje się dłużej niż 48 godzin,
• w stolcu pojawia się krew lub śluz,
• występuje wysoka gorączka (powyżej 38,5°C),
• pacjent oddaje bardzo mało moczu lub nie oddaje go wcale,
• wymioty uniemożliwiają przyjmowanie płynów,
• objawy pojawiły się po powrocie z krajów o niższym standardzie sanitarnym,
• biegunka dotyczy osoby starszej lub przewlekle chorej,
• biegunka występuje u niemowlęcia lub małego dziecka,
• podejrzewa się spożycie toksyn, grzybów lub skażonej wody.

Szybka interwencja pozwala uniknąć powikłań, zwłaszcza odwodnienia, które u małych dzieci oraz osób w podeszłym wieku może postępować bardzo szybko i stanowić realne zagrożenie.

Alarmujące objawy ostrej biegunki

Biegunka może mieć różne podłoże. Niektóre symptomy mogą świadczyć o poważnym przebiegu zatrucia pokarmowego lub chorobie wymagającej diagnostyki i hospitalizacji. Do dolegliwości alarmowych należą:

• silne odwodnienie: suchość ust, zapadnięte gałki oczne, brak potu,
• zmniejszenie ilości oddawanego moczu lub ciemny, mocno skoncentrowany mocz,
• nieustanne, wielokrotne wymioty,
• ból brzucha o narastającym nasileniu,
• zaburzenia świadomości, senność, apatia,
• gwałtowne osłabienie,
• utrzymująca się gorączka powyżej 39°C,
• obecność krwi w stolcu,
• objawy neurologiczne (rzadko, np. przy zatruciach toksynami).

W przypadku wystąpienia jakiegokolwiek z wymienionych objawów należy zgłosić się do lekarza.

Jak przebiega leczenie biegunki i rozwolnienia?

Leczenie biegunki zależy od jej przyczyny, jednak podstawą zawsze jest:

• nawadnianie, najlepiej za pomocą doustnych płynów nawadniających, które zawierają elektrolity,
• probiotyki, które skracają czas trwania infekcji i ułatwiają regenerację flory jelitowej,
• dieta lekkostrawna, oparta na produktach takich jak ryż, gotowane warzywa, banany, sucharki,
• unika­nie mleka, tłustych potraw, napojów gazowanych i kofeiny,
• odpoczynek i regeneracja organizmu.

W określonych przypadkach lekarz może zdecydować o włączeniu leków na receptę, np. antybiotyków działających miejscowo lub leków hamujących perystaltykę jelit (jeśli biegunka nie jest spowodowana infekcją bakteryjną). W łagodniejszych przypadkach pomocne bywają również leki dostępne bez recepty.

Jaki lek na biegunkę na receptę?

W zależności od rozpoznania lekarz może zalecić leki na receptę stosowane w leczeniu biegunki.

Najczęściej przepisywane preparaty

Leki na receptę dobiera się indywidualnie, a ich niewłaściwe stosowanie może wydłużyć przebieg choroby lub nasilić objawy. Wybór terapii zależy przede wszystkim od przyczyny biegunki, nasilenia dolegliwości oraz obecności objawów alarmowych.

Leki na biegunkę bez recepty

Skuteczne leki na biegunkę i zatrucie pokarmowe także są dostępne bez recepty.

1. Loperamid (np. Stoperan, Laremid)

Loperamid sprawdza się w sytuacjach, gdy biegunka nie ma podłoża zakaźnego lub towarzyszy jej nadmierna perystaltyka jelit, na przykład w przebiegu zespołu jelita drażliwego. W takich przypadkach ogranicza motorykę przewodu pokarmowego, zmniejsza liczbę wypróżnień i łagodzi dyskomfort. Nie powinien być jednak stosowany, gdy istnieje podejrzenie infekcji bakteryjnej, zatrucia toksynami, gdy występuje wysoka gorączka lub krew w stolcu — spowolnienie pracy jelit może wówczas utrudniać usuwanie patogenów i pogarszać przebieg choroby. Preparatu nie zaleca się również dzieciom poniżej 12. roku życia, kobietom w ciąży oraz osobom z aktywnymi chorobami zapalnymi jelit, takimi jak choroba Crohna czy wrzodziejące zapalenie jelita grubego.

2. Smektyn dwuoktanościenny (Smecta, SmectaGo)

To naturalna glinka o silnych właściwościach adsorpcyjnych, która wiąże toksyny, wirusy i bakterie oraz wspiera ochronę błony śluzowej jelit. Może być stosowana zarówno u dorosłych, jak i u dzieci. Nie wpływa na spowolnienie perystaltyki, dlatego uznaje się ją za bezpieczną w przypadku biegunek o niejasnym pochodzeniu.

3. Węgiel aktywny

Węgiel aktywny wiąże toksyny i gazy w przewodzie pokarmowym, dlatego bywa stosowany w łagodnych dolegliwościach trawiennych oraz w zatruciach pokarmowych. Jego skuteczność w leczeniu biegunki jest jednak ograniczona. Może powodować zaparcia i prowadzić do czarnego zabarwienia stolca, to efekt uboczny, który nie stanowi zagrożenia, choć może budzić niepokój u pacjentów.

4. Preparaty z taninianem żelatyny (Tasectan)

Taninian żelatyny tworzy na powierzchni błony śluzowej jelit ochronną powłokę, która ogranicza podrażnienie i może zmniejszać częstotliwość wypróżnień. Działa miejscowo, nie wpływa na perystaltykę jelit i nie wchłania się do organizmu, dzięki czemu jest dobrze tolerowany. Często stosowany jest u dzieci i dorosłych w łagodnych oraz umiarkowanych biegunkach.

5. Zioła o działaniu ściągającym (np. borówka czernica, mięta, szałwia)

Stosowane najczęściej w formie herbatek. Mogą łagodzić objawy biegunki o łagodnym przebiegu, choć ich skuteczność jest mniejsza niż leków.

Probiotyki jako wspomagające środki na biegunkę i zatrucia pokarmowe

Probiotyki wspierają odbudowę naturalnej flory bakteryjnej i skracają czas trwania biegunki, szczególnie tej o podłożu infekcyjnym. Dostarczają korzystnych bakterii lub drożdży, które pomagają przywrócić równowagę mikrobioty zaburzoną przez zakażenie, czy stosowanie leków.

Stosuje się je zarówno u dzieci, jak i u dorosłych, w trakcie biegunki oraz przez kilka dni po jej ustąpieniu, po to, aby wzmocnić regenerację przewodu pokarmowego. Probiotyki są dostępne bez recepty w postaci kapsułek, saszetek, kropli czy tabletek. Regularne stosowanie dobrze przebadanych szczepów, takich jak Saccharomyces boulardii, Lactobacillus rhamnosus GG czy Lactobacillus reuteri, może istotnie zmniejszyć nasilenie objawów i przyspieszyć powrót do pełnej sprawności.

Najczęściej stosowane preparaty probiotyczne:

• Enterol (Saccharomyces boulardii),
• Lacidofil,
• Lactibiane,
• Dicoflor 30 / Dicoflor Baby,
• Multilac,
• Trilac,
• Sanprobi.

Probiotyki warto stosować przez 1–2 tygodnie po ustąpieniu objawów, aby wspomóc regenerację jelit.

Elektrolity na odwodnienie

Uzupełnianie płynów i elektrolitów jest kluczowe, zwłaszcza przy intensywnej biegunce lub wymiotach, kiedy organizm bardzo szybko traci wodę i sole mineralne. Preparaty elektrolitowe zawierają starannie dobrane proporcje sodu, potasu, chlorków oraz glukozy, dzięki czemu wspomagają prawidłowe wchłanianie wody w jelitach i pozwalają skutecznie zatrzymać postępujące odwodnienie.

Glukoza w takich roztworach odgrywa ważną rolę – ułatwia transport sodu przez ścianę jelita, a wraz z nim wchłanianie płynów, co sprawia, że nawadnianie doustne jest znacznie skuteczniejsze niż picie samej wody. Preparaty te są rekomendowane zarówno dla dorosłych, jak i dla dzieci, a ich stosowanie stanowi podstawę postępowania w łagodnych i umiarkowanych odwodnieniach związanych z biegunką.

Najpopularniejsze elektrolity dostępne w aptece:

• Orsalit,
• Orsalit Plus Smektyn,
• ORS Hydrovit,
• ElectroVit,
• Orsalit Nutrica,
• ORS Junior (dla dzieci).

Stosowanie elektrolitów jest szczególnie ważne w przypadku biegunki u dzieci i starszych osób.

Jaki lek przeciwbiegunkowy stosować u dzieci?

U dzieci biegunka jest szczególnie niebezpieczna, ponieważ ich organizm szybciej traci wodę i elektrolity, a odwodnienie może rozwinąć się w ciągu zaledwie kilku godzin. Dlatego kluczowe jest szybkie zastosowanie leków przeciwbiegunkowych oraz uważna obserwacja najmłodszych pacjentów.

Najważniejsze zasady:

• regularne podawanie płynów nawadniających, nawet po kilka małych porcji co 5–10 minut,
• stosowanie probiotyków pediatrycznych,
• odpowiednia dieta – produkty łagodne dla żołądka,
• obserwacja objawów odwodnienia.

Do preparatów, które stosuje się u dzieci, należą:

• Enterol,
• Dicoflor Baby,
• Lacidofil Baby,
• Orsalit Nutrica,
• ORS Junior,
• Smecta,
• Hidrasec Kids (na receptę w niektórych przypadkach).

Leki na receptę stosuje się wtedy, gdy lekarz podejrzewa:

• biegunkę bakteryjną,
• zakażenie o ciężkim przebiegu,
• zwiększone ryzyko powikłań (np. choroby przewlekłe, odwodnienie, gorączka, obecność krwi w stolcu).

Antybiotyki nigdy nie powinny być podawane bez konsultacji z lekarzem – ich nieuzasadnione stosowanie może wydłużyć objawy i zaburzyć florę jelitową.

Konsekwencje nieleczonej i długo trwającej biegunki

Nieprawidłowo leczona biegunka może prowadzić do poważnych problemów zdrowotnych, takich jak:

• odwodnienie organizmu i zaburzenia elektrolitowe,
• spadek masy ciała,
• osłabienie i niedobory mineralne,
• zaburzenia pracy serca (przy dużym spadku potasu),
• problemy nerkowe wynikające z niedostatecznego nawodnienia,
• zaostrzenie chorób współistniejących,
• konieczność hospitalizacji.

U dzieci nieleczona biegunka może prowadzić do ciężkiego odwodnienia i szybkiego pogorszenia stanu ogólnego, dlatego każdy niepokojący objaw powinien być konsultowany z lekarzem.

Podsumowanie

Zatrucie pokarmowe najczęściej przebiega z biegunką, wymiotami, bólami brzucha i ogólnym osłabieniem. Choć w wielu przypadkach dolegliwości mijają samoistnie, zdarzają się sytuacje wymagające konsultacji lekarskiej i wdrożenia leczenia na receptę. Istotnym elementem terapii są także probiotyki oraz elektrolity, które pomagają zapobiec odwodnieniu. U dzieci szczególnie ważne jest szybkie i odpowiednie nawadnianie, ponieważ odwodnienie rozwija się u nich znacznie szybciej niż u dorosłych. Przedłużająca się lub nieleczona biegunka może prowadzić do powikłań, dlatego warto reagować na niepokojące sygnały i w razie potrzeby zasięgnąć porady specjalisty. Przy właściwie dobranym postępowaniu większość zatruć pokarmowych ustępuje w krótkim czasie, nie pozostawiając trwałych następstw.

Bibliografia

1. WHO – Acute Diarrhoea Guidelines.
2. Leczenie-biegunek-8211-praktyczne-spojrzenie-na-wspolczesne-mozliwosci-i-ograniczenia-terapii.
3. https://www.espghan.org/knowledge-center/publications/Gastroenterology/2014_Guidelines_for_the_Management_of_Acute_Gastroenteritis_in_children_in_Europe.
4. Narodowe Centrum Edukacji Żywieniowej.
5. Interna, Szczeklik, 2024.