Czy pielęgniarka może wystawić receptę?

Wystawianie recept – jakie warunki musi spełnić pielęgniarka?

Możliwość wystawiania recept przez pielęgniarki funkcjonuje w polskim systemie opieki zdrowia od 2016 roku. Uprawnienia w sprawie recept są ściśle uregulowane i zależne od posiadanych kwalifikacji oraz zakresu wykonywanych świadczeń.

Pielęgniarka może wystawić receptę w dwóch podstawowych trybach:

• w ramach kontynuacji zlecenia lekarskiego;
• w ramach samodzielnej ordynacji.

 Prawo do wypisywania recept – Ustawa o zawodach pielęgniarki i położnej

Prawo do wystawiania recept przez pielęgniarki i położne zostało wprowadzone na mocy nowelizacji ustawy z dnia 15 lipca 2011 roku o zawodach pielęgniarki i położnej. Art. 15a tej ustawy precyzuje, że pielęgniarka i położna posiadające odpowiednie kwalifikacje mogą zlecać leki zawierające określone substancje czynne oraz środki spożywcze specjalnego przeznaczenia żywieniowego lub wyroby medyczne, a także wystawiać na nie recepty.

Szczegółowy wykaz tych substancji, a także wymagania kwalifikacyjne, określa rozporządzenie Ministra Zdrowia. Dokument ten jest fundamentem, na którym opiera się zakres kompetencji do ordynacji leków i wypisywania recept przez tę grupę zawodową.

Rozporządzenie Ministra Zdrowia jest aktem dynamicznym – podlega częstym nowelizacjom w odpowiedzi na potrzeby systemu ochrony zdrowia.

Kontynuacja leczenia a samodzielne ordynowanie leków i wyrobów medycznych

Uprawnienia pielęgniarek i położnych w zakresie preskrypcji recept dzielą się na dwa odrębne obszary: wystawianie recept w ramach realizacji zleceń lekarza (kontynuacji leczenia) oraz samodzielne zlecanie leków.

W modelu wystawiania recept w ramach realizacji zleceń lekarza leczenia pielęgniarka lub położna kontynuuje leczenie farmakologiczne na podstawie informacji zapisanych w dokumentacji medycznej pacjenta. Nie stawia nowej diagnozy, a jedynie zapewnia ciągłość terapii, co jest szczególnie istotne w chorobach przewlekłych. To ogromne ułatwienie dla pacjentów.

Z kolei samodzielne zlecanie leków to szersze upoważnienie, które pozwala pielęgniarce lub położnej na samodzielne badanie, diagnozę w ograniczonym zakresie i ordynację określonych leków. Pielęgniarka może wypisać receptę po badaniu i ocenie stanu pacjenta. Dotyczy to leków z konkretnego, zamkniętego wykazu substancji czynnych, zdefiniowanego w załączniku do rozporządzenia Ministra Zdrowia. Ta forma ordynacji jest możliwa po uzyskaniu wyższych kwalifikacji.

Jakie kwalifikacje musi posiadać pielęgniarka, by wystawiać recepty?

Aby pielęgniarka i położna mogły wystawić recepty, muszą spełnić określone wymogi edukacyjne. Podstawowym warunkiem jest ukończenie kursu specjalistycznego „Ordynowanie leków i wypisywanie recept”.

Kurs ten podzielony jest na dwie części:

• część I – po ukończeniu części I kursu pielęgniarka zdobywa wiedzę dotyczącą recept w ramach kontynuacji leczenia;
• część II – przygotowuje do preskrypcji recept i samodzielnej ordynacji leków oraz środków spożywczych specjalnego przeznaczenia żywieniowego i wyrobów medycznych.

Z obowiązku odbycia kursu zwolniona jest pielęgniarka i położna posiadające tytuł specjalisty w dziedzinie pielęgniarstwo lub położnictwo oraz pielęgniarka i położna posiadające dyplom ukończenia studiów drugiego stopnia na kierunku pielęgniarstwo, lub położnictwo, o ile program studiów obejmował niezbędne zagadnienia.

Od kiedy w 2016 roku pielęgniarki i położne uprawnione zostały do ordynowania leków zawierających określone substancje, wypisały już kilkadziesiąt milionów e-recept. Najczęściej wystawiane były na leki na nadciśnienie tętnicze, cukrzycę oraz na środki przeciwbólowe.

Na jakie leki może wystawić receptę pielęgniarka?

Zakres leków, jakie może przepisać pielęgniarka, jest ściśle określony. Lista dozwolonych produktów leczniczych wynika wprost z załącznika do wspomnianego rozporządzenia Ministra Zdrowia.

Wykaz leków, które może przepisać pielęgniarka

W ramach samodzielnej ordynacji pielęgniarki i położne mogą wystawiać recepty na określone produkty lecznicze zawierające substancje czynne z wyznaczonych grup terapeutycznych.

Zakres możliwości ordynowania leków przez pielęgniarki i położne to m.in.:

• leki przeciwwymiotne;
• przeciwzakaźne do stosowania miejscowego (np. mupirocyna);
• leki stosowane w chorobach dróg moczowych (np. furazydyna, fosfomycyna);
• substancje stosowane w leczeniu trudno gojących się ran (np. sulfatiazol srebrowy);
• leki znieczulające działające miejscowo (np. lidokaina);
• niektóre substancje przeciwbólowe (np. paracetamol, ibuprofen);
• środki stosowane w chorobach dróg oddechowych (np. leki wykrztuśne);
• witaminy i płyny infuzyjne;
• szczepionki dla dorosłych (np. przeciw grypie).

Katalog substancji czynnych jest systematycznie rozszerzany.

Czy pielęgniarka może wypisać receptę na środki spożywcze specjalnego przeznaczenia żywieniowego i wyroby medyczne?

Poza lekami pielęgniarka może wypisać receptę na:

• środki spożywcze specjalnego przeznaczenia żywieniowego (np. specjalistyczne odżywki dla pacjentów niedożywionych lub z dysfagią);
• wyroby medyczne (np. paski do glukometru, zestawy infuzyjne do pomp insulinowych, opatrunki specjalistyczne, cewniki hydrofilowe, pieluchomajtki).

Możliwość otrzymania recepty od pielęgniarki znacznie ułatwia pacjentom dostęp do niezbędnych produktów, bez konieczności każdorazowej wizyty u lekarza.

Czy pielęgniarka może wystawić receptę na tabletkę „dzień po”?

Nie, ale położna może. To bardzo ważna zmiana w przepisach. Antykoncepcja awaryjna, czyli tzw. tabletka „dzień po”, zawiera substancje czynne, które nie znajdują się w wykazie dozwolonych do samodzielnego ordynowania przez pielęgniarki.

Na mocy rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 12 czerwca 2024 r. prawo do samodzielnego ordynowania i wystawiania recept na antykoncepcję awaryjną (zawierającą octan uliprystalu) uzyskały położne, ze względu na specyfikę pracy związaną ze zdrowiem reprodukcyjnym.

Jak pielęgniarki mogą wystawiać e-recepty?

Praktycznie każda osoba wystawiająca receptę dokonuje tego w formie elektronicznej (e-recepta). Proces ten jest ustandaryzowany dla wszystkich. Pielęgniarki i położne powinny również wystawiać e-receptę.

Proces wystawiania recept w systemie elektronicznym

Aby utworzyć receptę w formie elektronicznej, pielęgniarka lub położna musi mieć dostęp do systemu e-zdrowie (P1).

Wymaga to podjęcia kilku kroków technicznych i administracyjnych:

• uzyskanie podpisu elektronicznego – każda e-recepta musi być autoryzowana, np. za pomocą bezpłatnego Profilu Zaufanego lub płatnego podpisu kwalifikowanego;
• uzyskanie uprawnień do wystawiania recept refundowanych z NFZ – by wystawiać recepty na leki refundowane, niezbędne jest złożenie wniosku do właściwego oddziału wojewódzkiego Narodowego Funduszu Zdrowia w celu uzyskania uprawnienia do pobierania numerów recept (System Numerowania Recept Lekarskich);
• korzystanie z oprogramowania – elektroniczne dokumenty można wystawiać za pomocą bezpłatnej aplikacji rządowej gabinet.gov.pl lub komercyjnego oprogramowania gabinetowego zintegrowanego z platformą P1.

Recepta pielęgniarska – co musi zawierać, by była prawidłowa?

Każda recepta pielęgniarska, aby mogła być zrealizowana w aptece, musi zawierać kompletne i prawidłowe dane.

Niezbędne elementy recept wystawianych przez pielęgniarki i położne to m.in.:

• dane pacjenta (imię, nazwisko, PESEL, adres);
• dane podmiotu, w którym recepta jest wystawiana;
• dane osoby wystawiającej (imię, nazwisko, numer prawa wykonywania zawodu);
• nazwa leku/wyrobu medycznego, dawka, postać, ilość;
• sposób dawkowania;
• data wystawienia i data realizacji.

W przypadku recepty z refundacją musi ona zawierać także kod uprawnień dodatkowych pacjenta i poziom odpłatności za lek.

Jakie skierowania może wystawić pielęgniarka i położna?

Pielęgniarki i położne posiadające odpowiednie kwalifikacje mają prawo do wystawiania skierowań na określone badania diagnostyczne. Poszerzone kompetencje mają na celu usprawnienie procesu diagnostycznego, odciążenie lekarzy i przyspieszenie dostępu pacjentów do podstawowych badań, zwłaszcza w ramach podstawowej opieki zdrowotnej.

Badania biochemiczne i immunochemiczne w surowicy krwi

Pielęgniarki i położne mogą kierować pacjentów na szeroki panel badań krwi:

• podstawowe parametry (np. sód, potas);
• diagnostyka cukrzycy (np. hemoglobina glikowana);
• markery stanu zapalnego (białko C-reaktywne);
• diagnostyka chorób zakaźnych (np. badanie w kierunku toksoplazmozy);
• profil lipidowy (lipidogram)
;
• diagnostyka chorób tarczycy, wątroby i prostaty (np. hormon tyreotropowy (TSH));
• ocena ryzyka sercowo-naczyniowego – stężenie lipoproteiny (a) we krwi.

Badania mikrobiologiczne

Pielęgniarki i położne mogą również wystawiać skierowania na następujące badania mikrobiologiczne:

• posiew moczu z antybiogramem;
• szybkie testy antygenowe (np. SARS-CoV-2, grypy A+B, RSV, Strep-test);
• CRP – szybki test ilościowy;
• szybki test lateksowy.

FAQ – recepty od pielęgniarki

Czy pielęgniarka może przedłużać recepty?

Tak. Przedłużanie recept to istota uprawnienia do wystawiania recept w ramach kontynuacji leczenia. Jeśli pacjent choruje przewlekle i ma w dokumentacji medycznej zlecenie lekarskie na określone leki, pielęgniarka spełniająca wymogi prawa może wystawić kolejne e-recepty na te preparaty. Należy jednak pamiętać, że jednorazowo może to być e-recepta na okres kuracji nieprzekraczający 180 dni.

Czy pielęgniarki mogą wystawiać recepty „pro familiae”?

Tak, pielęgniarka i położna mają prawo wystawiać recepty dla siebie („pro auctore”) oraz dla członków swojej rodziny („pro familiae”). Obowiązują je jednak dokładnie te same zasady, co w przypadku każdego innego pacjenta. Musi istnieć medyczne uzasadnienie, a recepta powinna być zgodna z posiadanymi uprawnieniami. Oznacza to, że w ramach samodzielnej ordynacji pielęgniarka może przepisać sobie lub bliskim wyłącznie leki z zamkniętego katalogu substancji czynnych.

Czy pielęgniarka może przepisać substancje psychotropowe?

Pielęgniarki i położne nie mogą samodzielnie zlecać leków zawierających środki odurzające i substancje psychotropowe (np. leki narkotyczne). Preskrypcja na tego typu preparaty może być zainicjowana wyłącznie przez lekarza. W praktyce oznacza to, że recepty na środki odurzające i substancje psychotropowe mogą być wystawiane przez pielęgniarki, ale tylko jako recepta w ramach realizacji zleceń lekarskich (kontynuacja leczenia).