Antybiotyk na Helicobacter pylori – objawy zakażenia, diagnostyka, skuteczne leczenie

Czym jest Helicobacter pylori i jakie wywołuje objawy?

Helicobacter pylori to bakteria przystosowana do życia w środowisku żołądka – potrafi przetrwać w kwaśnych warunkach, ponieważ wydziela enzym ureazę, który rozkłada mocznik na amoniak i neutralizuje kwas solny (osłabia jego działanie).

Zakażenie najczęściej przenosi się drogą pokarmową. Ryzyko infekcji wzrasta w przypadku nieprzestrzegania zasad higieny, spożywania zanieczyszczonej wody lub kontaktu z osobą zainfekowaną.

Objawy zakażenia bakterią Helicobacter pylori

Objawy zakażenia Helicobacter pylori bywają bardzo zróżnicowane: część pacjentów nie zgłasza żadnych dolegliwości, inni natomiast skarżą się na ból brzucha, nawracające wzdęcia, uczucie pełności, pieczenie za mostkiem lub dyskomfort po jedzeniu. Wśród typowych objawów wymienia się również nudności, brak apetytu oraz niekiedy utratę masy ciała.

Objawy towarzyszące zakażeniu nie są charakterystyczne tylko dla tej bakterii – podobne dolegliwości występują w przebiegu wielu innych chorób przewodu pokarmowego. Zdarza się, że do wykrycia infekcji Helicobacter pylori dochodzi przypadkowo, podczas badań kontrolnych lub w trakcie procesu diagnostycznego choroby wrzodowej.

Do jakich chorób może prowadzić nieleczona infekcja H. pylori?

Długotrwała obecność Helicobacter pylori w żołądku wywołuje przewlekłe zapalenie błony śluzowej żołądka i dwunastnicy. Nieleczone zakażenie prowadzi do rozwoju poważniejszych schorzeń.

• Przewlekłe stany zapalne przyczyniają się do uszkodzenia nabłonka i powstawania owrzodzeń – Helicobacter pylori jest najważniejszym czynnikiem ryzyka choroby wrzodowej żołądka i dwunastnicy.
• Niebezpieczne powikłania przewlekłego zakażenia to m.in.: chłoniak żołądka typu MALT oraz rak żołądka. Niemniej badania potwierdzają, że skuteczność terapii eradykacyjnej znacznie obniża ryzyko rozwoju nowotworów złośliwych przewodu pokarmowego.
• Oprócz powyższych H. pylori może także prowokować zaburzenia wydzielania kwasu żołądkowego i na tej drodze zwiększać podatność na infekcje oraz zmiany atroficzne w błonie śluzowej żołądka.

Część pacjentów doświadcza zaostrzenia objawów, zwłaszcza gdy dochodzi do nasilenia procesu zapalnego pod wpływem stresu, niektórych leków lub ekspozycji na inne czynniki ryzyka (np. palenie tytoniu).

Jakie są metody diagnostyki zakażenia Helicobacter pylori?

Diagnostyka zakażenia Helicobacter pylori opiera się na metodach nieinwazyjnych i inwazyjnych.

Testy nieinwazyjne to:

• test oddechowy z mocznikiem znakowanym izotopem (13C-UBT) – jedno z najczulszych narzędzi diagnostycznych,
• test na obecność Helicobacter pylori w kale – szybka, prosta i szeroko dostępna metoda potwierdzająca infekcję.

Testy inwazyjne to:

• gastroskopia z pobraniem wycinków do badania histopatologicznego,
• test ureazowy z wycinka żołądka,
• posiew bakteriologiczny – wykorzystywany w diagnostyce opornych infekcji oraz do oceny antybiotykooporności.

Dlaczego antybiotyki są kluczowe w leczeniu Helicobacter pylori?

Helicobacter pylori jest bakterią, która bez wdrożenia odpowiedniego postępowania potrafi latami kolonizować żołądek, stale drażnić jego błonę śluzową i nasilać stan zapalny.

Organizm nie potrafi samodzielnie zwalczyć infekcji, dlatego terapia zakażenia Helicobacter pylori wymaga zastosowania antybiotyków. Jej celem jest całkowita eradykacja (trwałe usunięcie) drobnoustrojów i w efekcie zapobieganie poważnym konsekwencjom obecności patogenu: powstawaniu wrzodów, nawrotom zapalenia żołądka oraz nowotworom. 

Sama dieta, zioła, ani popularne leki na zgagę nie są skutecznym sposobem na rozwiązanie problemu – mogą jedynie czasowo łagodzić objawy i tylko wspomagać leczenie infekcji H. pylori.

W najnowszych rekomendacjach wyraźnie podkreśla się, że skuteczność terapii zależy od właściwego doboru leków i przestrzegania zaleceń dotyczących czasu jej trwania, dawek i schematu przyjmowania antybiotyków.

Jakie są schematy leczenia antybiotykami Helicobacter pylori?

Oficjalne zalecenia Polskiego Towarzystwa Gastroenterologii z 2023 roku jasno określają, jak powinno wyglądać leczenie eradykacyjne H. pylori. Terapia antybiotykowa zawsze łączy kilka leków – tak, aby zwiększyć skuteczność i zminimalizować ryzyko kształtowania się oporności na pojedyncze antybiotyki.

Podstawowe schematy obejmują:

• terapię poczwórną z bizmutem (najczęściej wybierany schemat pierwszego wyboru),
• terapię potrójną bez klarytromycyny,
• terapię sekwencyjną,
• terapię ratunkową w przypadku nieskuteczności wcześniejszych schematów.

Jakie antybiotyki są najczęściej stosowane w eradykacji H. pylori?

Do najczęściej używanych leków należą:

• amoksycylina,
• metronidazol,
• klarytromycyna,
• tynidazol, tetracyklina, lewofloksacyna (substancje wykorzystywane w terapiach alternatywnych).

Czym jest terapia poczwórna z bizmutem (terapia pierwszego wyboru w Polsce)?

Schemat opiera się na jednoczesnym zastosowaniu czterech składników:

• IPP – ich zadaniem jest ograniczenie wydzielania kwasu żołądkowego oraz poprawa skuteczności antybiotyków,
• związku bizmutu (np. cytrynianu potasowo-bizmutowego), który działa bakteriobójczo,
• tetracykliny – antybiotyku o szerokim spektrum działania,
• metronidazolu – dodatkowego antybiotyku, aktywnego wobec bakterii beztlenowych i H. pylori.

Leczenie trwa 14 dni. Zastosowanie bizmutu i połączenie dwóch antybiotyków minimalizuje ryzyko niepowodzenia. Bizmut działa przeciwko Helicobacter pylori i równocześnie wzmacnia barierę śluzówkową żołądka.

Na czym polega terapia potrójna bez klarytromycyny?

To alternatywny schemat postępowania w infekcji Helicobacter pylori, opracowany z myślą o pacjentach, u których podejrzewa się oporność na makrolidy lub gdy wcześniejsze leczenie nie przyniosło rezultatów – obejmuje:

• IPP,
• amoksycylinę,
• metronidazol lub tynidazol.

W tym przypadku farmakoterapia również trwa 14 dni, a jej sukces zależy od ścisłego przestrzegania zaleceń lekarza.

Kiedy stosuje się terapię sekwencyjną?

Terapia sekwencyjna jest zalecana w przypadkach oporności na standardowe leczenie lub w sytuacjach szczególnych (np. nietolerancji niektórych antybiotyków).

• Trwa 10-14 dni i polega na przyjmowaniu przez pierwszą połowę cyklu (zazwyczaj 5-7 dni) dwóch leków: IPP i amoksycyliny, a następnie przez kolejne dni włączenia klarytromycyny oraz metronidazolu lub tynidazolu.

Celem takiego postępowania jest ograniczenie ryzyka rozwoju oporności i zwiększenie szans na skuteczną eradykację.

Jakie są zalecenia dotyczące długości trwania antybiotykoterapii?

Standardowy schemat leczenia zakażeń Helicobacter pylori trwa co najmniej 14 dni. Wyjątek stanowi terapia sekwencyjna, która może być krótsza – przyjmowanie leków planuje się na nie mniej niż 10 dni. Niewystarczająco długa antybiotykoterapia może prowadzić do niepełnej eliminacji drobnoustrojów i zwiększać ryzyko nawrotów.

Zalecenia dotyczą każdego schematu. W opisach postępowania w typowych infekcjach H. pylori oraz metod stosowanych w niestandardowych przypadkach wyraźnie zaznacza się, że przerywanie wybranego protokołu lub samodzielne modyfikowanie dawek może prowadzić do niepowodzenia terapii, wydłużenia czasu trwania objawów i ryzyka związanego z wystąpieniem powikłań.

Dlaczego konieczne jest stosowanie inhibitorów pompy protonowej (IPP)?

Inhibitory pompy protonowej nie bez powodu stanowią nieodłączny element wszystkich schematów leczenia. Ich zadaniem jest blokowanie wydzielania kwasu żołądkowego – dzięki temu antybiotyki lepiej penetrują błonę śluzową żołądka, a bakterie stają się bardziej wrażliwe na działanie leków.

Najczęściej stosuje się leki z grupy inhibitorów pompy protonowej:

• omeprazol,
• esomeprazol,
• pantoprazol,
• lanzoprazol i rabeprazol (trudniej dostępne i rzadziej przepisywane).

Jakie są czynniki wpływające na skuteczność leczenia Helicobacter pylori?

Terapia infekcji Helicobacter pylori wiąże się z wieloma wyzwaniami. Największym problemem staje się dziś oporność bakterii na antybiotyki. Zjawisko to dotyczy głównie klarytromycyny i metronidazolu. W Polsce wzrasta liczba szczepów Helicobacter pylori, które nie reagują na działanie tych substancji. Chociaż leczenie eradykacyjne powinno być skuteczne w większości przypadków, to gdy nie przynosi efektów, lekarz może podjąć decyzję o zmianie schematu postępowania.

Zaprzestanie przyjmowania leków lub zapominanie o dawkach zwiększa ryzyko nawrotu infekcji. Stosowanie innych leków (np. NLPZ), przewlekły stres, palenie tytoniu oraz częste spożywanie alkoholu także mogą osłabiać odpowiedź organizmu.

Badania sugerują, że niektóre produkty żywnościowe mogą wspomagać odbudowę mikroflory przewodu pokarmowego, jednak sama dieta nie będzie wpływać na obecność niekorzystnych drobnoustrojów w przewodzie pokarmowym. Może być wsparciem (głównie w łagodzeniu symptomów), jednak w żadnym wypadku nie zastąpi farmakoterapii. Aktualne rekomendacje akcentują także znaczenie probiotyków. Podawanie preparatów zawierających szczepy Lactobacillus reuteri może zmniejszać częstość biegunek i łagodzić dolegliwości żołądkowo-jelitowe podczas antybiotykoterapii.

Po zakończonym leczeniu konieczna staje się kontrola jego skuteczności. Najczęściej wykonuje się test oddechowy z mocznikiem lub badanie antygenu H. pylori w kale. Badania kontrolne należy wykonać nie wcześniej niż 4 tygodnie po zakończeniu antybiotykoterapii i co najmniej 2 tygodnie po odstawieniu IPP.

Jakie są możliwe skutki uboczne i powikłania antybiotykoterapii H. pylori?

Antybiotykoterapia niesie ryzyko wystąpienia objawów niepożądanych. Najczęściej pojawiają się:

• biegunki,
• nudności,
• bóle brzucha,
• wzdęcia,
• metaliczny posmak w ustach (po metronidazolu),
• czasowe pogorszenie samopoczucia.

Objawy zwykle ustępują po zakończeniu terapii.

U części pacjentów obserwuje się zaburzenia równowagi bakteryjnej w jelitach. Pojawia się dysbioza, która sprzyja infekcjom grzybiczym oraz nadkażeniom. Rzadko jednak dochodzi do poważnych powikłań. Preparaty probiotyczne, podawane w trakcie oraz po zakończeniu antybiotykoterapii, ograniczają częstość biegunek i ułatwiają powrót równowagi mikroflory przewodu pokarmowego.

Podobnie do wyjątków należą reakcje alergiczne na antybiotyki. Jeśli pacjent zaobserwuje u siebie wysypkę, świąd lub obrzęki natychmiast powinien skontaktować się ze specjalistą.

Jakie są przykładowe nazwy handlowe leków stosowanych w eradykacji Helicobacter pylori?

W terapii zakażenia Helicobacter pylori stosuje się kilka grup leków, których nazwy handlowe mogą być dobrze znane pacjentom – są częściej kojarzone niż nazwy substancji czynnych, które się w nich znajdują.

Leki zawierające bizmut

Preparaty z bizmutem (dicytrynianem tripotasu bizmutu [III]) to:

• Ulcamed,
• Pylera (w składzie leku znajdują się także inne substancje czynne – metronidazol i tetracyklina).

Inhibitory pompy protonowej (IPP)

Leki z grupy IPP to:

• Bioprazol, Ortanol, Polprazol (zawierają omeprazol),
• Controloc, Nolpaza Control Pantopraz (zawierają pantoprazol),
• Nexium (zawiera esomeprazol),
• Lanzul, Agastin (zawierają lanzoprazol),
• Pariet (zawiera rabeprazol).

Antybiotyki (amoksycylina, klarytromycyna, metronidazol/tynidazol, tetracyklina, lewofloksacyna)

Leki na Helicobacter pylori z grupy antybiotyków to preparaty z:

• amoksycyliną – Amotaks, Duomox, Ospamox,
• klarytromycyną – Fromilid, Klabax, Klacid, Clarithromycin Adamed,
• metronidazolem – Metronidazol Polpharma, Metronidazol Aurovitas,
• tynidazolem – Tynidazol Polpharma,
• tetracykliną – Tetracyclinum TZF,
• lewofloksacyną – Tavanic, Levoxa, Levofloxacinum.

Preparaty probiotyczne wspierające terapię (np. HELICOgastrin)

Zalecenie stosowania probiotyków w H. pylori dotyczy szczepów Lactobacillus reuteri. Nazwy handlowe preparatów probiotycznych stosowanych w terapii wspomagającej to:

• HELICOgastrin,
• Sanprobi 4 Enteric,
• Asecurin ZS.

FAQ – Najczęściej zadawane pytania o antybiotykoterapię Helicobacter pylori

Czy muszę przyjmować wszystkie leki przepisane przez lekarza?

Tak, od tego zależy skuteczność leczenia.

Co zrobić, jeśli zapomnę przyjąć dawkę leku?

Przyjmij lek jak najszybciej po przypomnieniu sobie o pominięciu dawki. Jeśli zbliża się standardowy czas przyjęcia preparatu, nie należy podwajać dawki – kontynuuj leczenie zgodnie z zaleceniami.

Czy mogę pić alkohol podczas leczenia H. pylori?

W okresach, w których stosuje się leczenie, zdecydowanie odradza się spożywania alkoholu. Alkohol nasila ryzyko działań niepożądanych, może obniżyć skuteczność leków i prowadzić do poważnych powikłań (szczególnie w połączeniu z metronidazolem).

Czy zakażenie H. pylori może nawrócić po skutecznym leczeniu?

Tak, nawrót jest możliwy. Takie przypadki należą jednak do rzadkości (szacuje się je na zaledwie kilka procent w skali roku). Najczęściej jest to skutek ponownego kontaktu z patogenami lub niedostatecznej eradykacji podczas pierwszego leczenia.

Czy mogę zarazić się Helicobacter pylori od innej osoby?

Tak, zakażenie przenosi się drogą ustno-pokarmową – poprzez kontakt z zakażoną śliną, wodą, jedzeniem lub skażonymi powierzchniami.

Bibliografia 

1. Jaroń, K., Pietrzak, A., Daniluk, J., Adrych, K., Gąsiorowska, A., Skrzydło-Radomańska, B., … & Rydzewska, G. (2023). Diagnostic and therapeutic recommendations on Helicobacter pylori infection. Recommendations of the Working Group of the Polish Society of Gastroenterology. Gastroenterology Review/Przegląd Gastroenterologiczny, 18(3), 225-248.
2. Przybylska-Feluś, M., & Zwolińska-Wcisło, M. (2023). Eradykacja Helicobacter pylori–co wynika z nowych wytycznych Polskiego Towarzystwa Gastroenterologii. Medycyna Faktów, 16(4 (61)), 290-294.
3. Malfertheiner, P., Megraud, F., Rokkas, T., Gisbert, J. P., Liou, J. M., Schulz, C., … & El-Omar, E. M. (2022). Management of Helicobacter pylori infection: the Maastricht VI/Florence consensus report. Gut, 71(9), 1724-1762.
4. Suzuki, S., Kusano, C., Horii, T., Ichijima, R., & Ikehara, H. (2022). The ideal Helicobacter pylori treatment for the present and the future. Digestion, 103(1), 62-68.
5. Sun, Q., Yuan, C., Zhou, S., Lu, J., Zeng, M., Cai, X., & Song, H. (2023). Helicobacter pylori infection: a dynamic process from diagnosis to treatment. Frontiers in cellular and infection microbiology, 13, 1257817.
6. Lee, Y. C., Dore, M. P., & Graham, D. Y. (2022). Diagnosis and treatment of Helicobacter pylori infection. Annual review of medicine, 73(1), 183-195.
7. Narayanan, M., Reddy, K. M., & Marsicano, E. (2018). Peptic ulcer disease and Helicobacter pylori infection. Missouri medicine, 115(3), 219.
8. Liang, B., Yuan, Y., Peng, X. J., Liu, X. L., Hu, X. K., & Xing, D. M. (2022). Current and future perspectives for Helicobacter pylori treatment and management: From antibiotics to probiotics. Frontiers in cellular and infection microbiology, 12, 1042070.
9. Boyanova, L., Hadzhiyski, P., Gergova, R., & Markovska, R. (2023). Evolution of Helicobacter pylori resistance to antibiotics: A topic of increasing concern. Antibiotics, 12(2), 332.
10. Jung, H. K., Kang, S. J., Lee, Y. C., Yang, H. J., Park, S. Y., Shin, C. M., … & of Helicobacter, K. C. (2021). Evidence-based guidelines for the treatment of Helicobacter pylori infection in Korea 2020. Gut and liver, 15(2), 168.
11. Ouyang, Y., Wang, M., Xu, Y. L., Zhu, Y., Lu, N. H., & Hu, Y. (2022). Amoxicillin‐vonoprazan dual therapy for Helicobacter pylori eradication: a systematic review and meta‐analysis. Journal of Gastroenterology and Hepatology, 37(9), 1666-1672.
12. Chang, A., Chang, A., Chen, W. T., Chan, L., Hong, C. T., & Chien, L. N. (2023). Triple therapy for Helicobacter pylori eradication and the risk of hypoglycemia in patients with diabetes: a population-based cohort study. BMC Public Health, 23(1), 1772.
13. Cortés, P., Nelson, A. D., Bi, Y., Stancampiano, F. F., Murray, L. P., Pujalte, G. G., … & Harris, D. M. (2021). Treatment approach of refractory Helicobacter pylori infection: a comprehensive review. Journal of primary care & community health, 12, 21501327211014087.
14. Isaeva, G., & Isaeva, R. (2022). Probiotics in the treatment of Helicobacter pylori infection: reality and perspective. Minerva Gastroenterology, 68(3), 277-288.
15. Kusunoki, M., Yuki, M., Ishitobi, H., Kobayashi, Y., Nagaoka, M., Takahashi, Y., … & Kinoshita, Y. (2019). Effect of age on effectiveness of vonoprazan in triple therapy for Helicobacter pylori eradication. Internal Medicine, 58(11), 1549-1555.
16. Moss, S. F., Shah, S. C., Tan, M. C., & El-Serag, H. B. (2024). Evolving concepts in Helicobacter pylori management. Gastroenterology, 166(2), 267-283.