Antybiotyk na boreliozę: rozpoznawanie i leczenie, profilaktyka

Jakie są przykładowe antybiotyki stosowane na boreliozę?

Leki zawierające substancje czynne wykorzystywane w leczeniu boreliozy.

Preparaty z doksycykliną:

• Doxycycline Genoptim,
• Doxycyclinum TZF,
• Unidox Solutab.

Preparaty z amoksycyliną:

• Amotaks,
• Ospamox,
• Amoksiklav.

Preparaty z cefuroksymem aksetylu:

• Zinnat,
• Cefuroxime Axetil Aurovitas.

Czym jest borelioza i jak dochodzi do zakażenia?

Czynnikiem etiologicznym boreliozy są krętki z rodzaju Borrelia – najważniejsze w Europie to Borrelia burgdorferi sensu lato, Borrelia afzelii oraz Borrelia garinii.

Krętki (bakterie o spiralnym kształcie) przenoszone są przez kleszcze z rodzaju Ixodes – na terenie Polski dominuje gatunek Ixodes ricinus. Patogen trafia do organizmu człowieka po ukłuciu przez kleszcza, który uprzednio żerował na zakażonym zwierzęciu (najczęściej gryzoniu lub sarnie).

Ryzyko zakażenia rośnie wraz z czasem pozostawania kleszcza w skórze – najczęściej do transmisji bakterii dochodzi po kilkunastu godzinach od ukłucia. Przypadki zakażeń odnotowuje się głównie od wiosny do jesieni. Statystyka ma jasny związek z największą aktywnością kleszczy w tych miesiącach. 

Borelioza jest chorobą bakteryjną o bardzo zróżnicowanym przebiegu. Pierwsze objawy kliniczne mogą pojawić się już po kilku dniach od ugryzienia przez kleszcza, lecz zdarzają się również przypadki, w których symptomy występują dopiero po kilku tygodniach lub miesiącach.

Jakie są objawy boreliozy i jej stadia?

Borelioza – objawy zakażenia można podzielić na dwa główne stadia choroby: wczesne i późne. Każde z nich prezentuje inny obraz kliniczny, a rozpoznanie opiera się na analizie występowania objawów oraz historii kontaktu z kleszczem (o ile pacjent jest jej świadomy).

Stadium wczesne (borelioza wczesna):

• zakażenie ograniczone – w tej fazie dominuje rumień wędrujący, który rozwija się w miejscu ukąszenia przez zakażonego kleszcza. To jeden z najbardziej rozpoznawalnych i charakterystycznych objawów. Zmiana skórna jest okrągła lub owalna i rozszerza się obwodowo. Zwykle nie jest bolesna i nie towarzyszy jej świąd. Typowy rumień pojawia się po 3–30 dniach od kontaktu z pasożytem i utrzymuje się od kilkunastu dni, do kilku tygodni. Jego obecność uprawnia do rozpoznania boreliozy i rozpoczęcia leczenia antybiotykami bez potrzeby prowadzenia laboratoryjnej diagnostyki boreliozy.
• zakażenie rozsiane – w części przypadków dochodzi do pojawienia się licznych ognisk rumienia (rumień wędrujący mnogi) oraz objawy ogólne – gorączka, bóle mięśni, bóle stawów, bóle głowy, uczucie zmęczenia oraz powiększenie węzłów chłonnych. Może wystąpić zapalenie stawów, wczesna neuroborelioza (limfocytarne zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych, porażenie nerwów czaszkowych – najczęściej nerwu twarzowego, porażenie korzeni nerwowych), a także zapalenie mięśnia sercowego.

U części chorych na boreliozę rumień po kleszczu może nie wystąpić lub pozostać niezauważony. Przypadki boreliozy u takich pacjentów bywają trudniejsze do rozpoznania we wczesnym stadium. W takich sytuacjach podstawą rozpoznania jest dodatni wynik badania serologicznego – o ile pacjent zgłosi się do lekarza.

Stadium późne (borelioza późna):

• przewlekłe zanikowe zapalenie skóry – zmiany o sinoczerwonym zabarwieniu, które z czasem prowadzą do zaniku skóry. Dotyczą najczęściej dystalnych części kończyn.
• przewlekłe zapalenie stawów – utrzymujący się obrzęk i ból jednego lub kilku dużych stawów (najczęściej kolanowych, skokowych, łokciowych). Częstość występowania zapalenia układu ruchu zależy od podtypu krętka, którym pacjent został zakażony.
• przewlekła neuroborelioza – zaburzenia neurologiczne, które utrzymują się powyżej 12 miesięcy (m.in. zapalenie mózgu, zapalenie rdzenia kręgowego, neuropatia obwodowa czy encefalopatia).

Przebieg boreliozy bywa bezobjawowy lub bardzo łagodny, ale może również prowadzić do ciężkich, przewlekłych powikłań. Część chorych zgłasza niepokojące objawy o typie grypopodobnym, które pojawiają się stosunkowo szybko po kontakcie z zakażonym kleszczem, natomiast inne osoby doświadczają objawów dopiero po kilku tygodniach lub miesiącach od ekspozycji.

Czy borelioza zawsze wymaga antybiotyku?

Leczenie boreliozy wymaga przede wszystkim indywidualnej oceny sytuacji klinicznej. Antybiotykoterapia stanowi standard postępowania w każdym przypadku, w którym pojawił się charakterystyczny rumień wędrujący.

Gdy występują inne objawy lub niepewna historia kontaktu z pajęczakiem decyzja o wdrożeniu antybiotyków zależy od występujących dolegliwości oraz wyników badań laboratoryjnych – w pierwszej kolejności testów serologicznych na obecność swoistych przeciwciał przeciwko B. burgdorferi (IgM i IgG), a w razie wątpliwości – badań techniką Western blot.

Nie każda infekcja Borrelia burgdorferi wymaga natychmiastowego leczenia – w sytuacjach bezobjawowego nosicielstwa lub bardzo wczesnego okresu po kontakcie z kleszczem (gdy nie rozwinął się rumień wędrujący ani inne niepokojące objawy) nie ma wskazań do profilaktycznego stosowania antybiotyków.

Wyjątkiem pozostaje sytuacja szczególnego narażenia, np. u osób z obniżoną odpornością – jednak takie postępowanie należy uzgodnić indywidualnie z lekarzem prowadzącym.

Jakie antybiotyki stosuje się w leczeniu boreliozy?

Podstawą leczenia boreliozy pozostaje podawanie leków, które skutecznie eliminują krętki Borrelia z organizmu pacjenta. Najczęściej wykorzystywane substancje to doksycyklina, amoksycylina oraz cefuroksym.

Stosowanie antybiotyków w leczeniu boreliozy przynosi bardzo dobre efekty, pod warunkiem wdrożenia leczenia odpowiednio wcześnie oraz przestrzegania zalecanego schematu dawkowania.

Jakie antybiotyki są lekami pierwszego wyboru we wczesnej boreliozie?

Leczenie wczesnej postaci boreliozy (stadium ograniczone – diagnozowane w przypadku pojawienia się rumienia wędrującego) opiera się na rozpoczęciu farmakoterapii natychmiast po rozpoznaniu, bez oczekiwania na wyniki badań krwi.

Lekami pierwszego wyboru pozostają doksycyklina, amoksycylina oraz cefuroksym aksetyl, a typowy schemat leczenia polega na podawaniu antybiotyku przez okres od 14 do 21 dni.

• Doksycyklina – antybiotyk z grupy tetracyklin – wykazuje wysoką skuteczność przeciwko krętkom Borrelia, a dodatkowo charakteryzuje się dogodnym schematem dawkowania (jeden lub dwa razy na dobę).
• Amoksycylina (lek z grupy penicylin) stosuje się szczególnie u dzieci oraz kobiet w ciąży.
• Cefuroksym aksetyl – cefalosporyna drugiej generacji – stanowi alternatywę w przypadku przeciwwskazań do doksycykliny lub amoksycyliny.

Jakie antybiotyki stosuje się w boreliozie rozsianej i późnej?

W przypadku wystąpienia neuroboreliozy, ciężkich postaci zapalenia stawów lub zajęcia serca, lekiem z wyboru pozostaje ceftriakson – cefalosporyna trzeciej generacji. Alternatywnie stosuje się cefotaksym lub penicylinę krystaliczną.

Gdy dochodzi do zapalenia stawów bez objawów neurologicznych, wdraża się leczenie doustne – z wykorzystaniem doksycykliny, amoksycyliny lub cefuroksymu. W przeciwieństwie do leczenia wczesnych stadiów boreliozy, terapia powinna trwać minimum 28 dni.

Pojawienie się symptomów sugerujących zajęcie układu nerwowego lub innych ciężkich postaci boreliozy stanowi wskazanie do rozpoczęcia leczenia dożylnego. W tej grupie chorych bardzo ważna jest ocena postępu leczenia boreliozy oraz monitorowanie możliwych działań niepożądanych. Warto przeprowadzać okresowe badania serologiczne oraz kontrolować funkcje wątroby i nerek, a także zwracać uwagę na nowe lub nasilające się objawy.

W leczeniu objawowym u pacjentów z boreliozą rozsianą lub późną stosuje się niesteroidowe leki przeciwzapalne w celu złagodzenia bólu stawów, obrzęku czy gorączki. W razie potrzeby lekarz może przepisać środki przeciwbólowe i zalecić skorzystanie ze wsparcia fizjoterapeutycznego.

Jakie są alternatywne antybiotyki w przypadku uczulenia lub nietolerancji?

U pacjentów z potwierdzoną nadwrażliwością na leki pierwszego wyboru, alternatywne leczenie boreliozy uwzględnia substancje o podobnej skuteczności mikrobiologicznej.

Najczęściej wybierane są makrolidy – azytromycyna i klarytromycyna. Obie substancje są rekomendowane głównie w sytuacjach, gdy doksycyklina, amoksycylina czy cefuroksym nie mogą zostać zastosowane ze względów bezpieczeństwa.

Jak długo trwa leczenie boreliozy antybiotykami?

W większości przypadków obowiązuje zasada stosowania antybiotyku przez 14-28 dni. Czas leczenia ustala się w zależności od stadium choroby:

• wczesne postaci zwykle kwalifikują pacjenta do leczenia, które trwa 14-21 dni;
• przy rozpoznaniu neuroboreliozy lub przewlekłego zapalenia stawów terapię prowadzi się przez pełne 28 dni, z perspektywą sytuacji, w której może zaistnieć konieczność powtórzenia całego cyklu leczenia (w razie utrzymywania się objawów).

Wydłużanie czasu leczenia nie ma uzasadnienia w oficjalnych rekomendacjach. Dostępne badania potwierdzają, że takie postępowanie nie zwiększa skuteczności.

Jakie są możliwe skutki uboczne antybiotykoterapii w boreliozie?

Najczęściej odnotowywane działania niepożądane antybiotyków na boreliozę obejmują:

• zaburzenia żołądkowo-jelitowe (nudności, biegunka, bóle brzucha),
• reakcje alergiczne (wysypka, świąd, pokrzywka),
• uszkodzenie wątroby,
• zaburzenia czynności nerek.

Długotrwałe stosowanie leków na boreliozę wiąże się również ze wzrostem ryzyka nadkażeń grzybiczych oraz rozwoju antybiotykooporności. W rzadkich przypadkach zgłaszane są cięższe reakcje. Zgodnie z aktualnymi wytycznymi, zaleca się regularną ocenę tolerancji leczenia.

FAQ – najczęściej zadawane pytania przez pacjentów

Czy borelioza jest uleczalna?

Borelioza jest w pełni uleczalna – prawidłowe zastosowanie antybiotyku pozwala wyeliminować infekcję u większości pacjentów.

Czy po leczeniu boreliozy mogę mieć nawrót choroby?

Nawroty po zakończonym leczeniu zdarzają się wyjątkowo rzadko. W razie utrzymywania się objawów warto omówić z lekarzem dalsze postępowanie.

Czy pozytywny wynik testu na boreliozę zawsze oznacza aktywną chorobę?

Dodatni wynik testu nie zawsze wskazuje na aktywną infekcję – przeciwciała mogą utrzymywać się we krwi nawet po skutecznym leczeniu boreliozy.

Jakie są zalecenia dotyczące profilaktyki boreliozy po ukąszeniu kleszcza?

Przede wszystkim nie zaleca się rutynowego włączania antybiotykoterapii (bez wyraźnych wskazań). Profilaktyka ogranicza się do szybkiego usunięcia kleszcza, obserwacji miejsca wkłucia oraz zgłoszenia się do lekarza w przypadku wystąpienia niepokojących objawów.

Bibliografia

1. PTEiLChZ. (2023). Zalecenia diagnostyki i leczenia boreliozy z Lyme Polskiego Towarzystwa Epidemiologów i Lekarzy Chorób Zakaźnych – 2023. Pobrane z: https://ptp.edu.pl/wp-content/uploads/2024/12/Moniuszko-i-wsp.-Przeg-Epidemiol.-2023.pdf
2. Zbrzeźniak, J., & Paradowska-Stankiewicz, I. (2024). Borelioza z Lyme w Polsce w 2022 roku. Przegląd Epidemiologiczny, 78(3), 345-350.
3. Lonser, P., Koper, W., Kwiatkowska, J., Rajewski, P., & Rajewski, P. (2023). Borelioza w praktyce lekarza POZ. Lekarz POZ, 9(4), 226-231.
4. Nguyen, C. T., Cifu, A. S., & Pitrak, D. (2022). Prevention and treatment of Lyme disease. JAMA, 327(8), 772-773.
5. Johnson, L., Shapiro, M., Stricker, R. B., Vendrow, J., Haddock, J., & Needell, D. (2020, October). Antibiotic treatment response in chronic lyme disease: why do some patients improve while others do not?. In Healthcare (Vol. 8, No. 4, p. 383). MDPI.
6. Talbot, N. C., Spillers, N. J., Luther, P., Flanagan, C., Soileau, L. G., Ahmadzadeh, S., … & Soileau III, L. G. (2023). Lyme disease and post-treatment Lyme disease syndrome: current and developing treatment options. Cureus, 15(8).
7. Bobe, J. R., Jutras, B. L., Horn, E. J., Embers, M. E., Bailey, A., Moritz, R. L., … & Fallon, B. A. (2021). Recent progress in Lyme disease and remaining challenges. Frontiers in medicine, 8, 666554.
8. Mora, M. M. R., Cunha, L. M., Godoi, A., Donadon, I., Clemente, M., Marcolin, P., … & Wormser, G. P. (2024). Shorter versus longer duration of antimicrobial therapy for early Lyme disease: A systematic review and meta-analysis. Diagnostic Microbiology and Infectious Disease, 109(2), 116215.
9. Das, A., Pathak, K., Pathak, M. P., Gogoi, U., & Saikia, R. (2024). Lyme Disease Management: Antibiotics and Beyond. Rising Contagious Diseases: Basics, Management, and Treatments, 207-219.
10. Zafar, K., Azuama, O. C., & Parveen, N. (2024). Current and emerging approaches for eliminating Borrelia burgdorferi and alleviating persistent Lyme disease symptoms. Frontiers in Microbiology, 15, 1459202.
11. Dersch, R., Torbahn, G., & Rauer, S. (2024). Treatment of post‐treatment Lyme disease symptoms—a systematic review. European Journal of Neurology, 31(7), e16293.
12. Gliński, Z., & Żmuda, A. (2021). Jelenie i sarny rezerwuarem patogenów dla zwierząt hodowlanych i ludzi. Życie Weterynaryjne, 96(09), 631-636.