Co to jest recepta farmaceutyczna? Kiedy farmaceuta może ją wystawić?

Czym jest recepta farmaceutyczna?

Recepta, którą może wystawić farmaceuta, jest dokumentem medycznym – uprawnia do otrzymania określonych produktów leczniczych. Ma stanowić pomoc w sytuacjach nagłych, a nie zastępowanie regularnych konsultacji i diagnostyki lekarskiej.

Zgodnie z art. 96 ust. 4 ustawy z dnia 6 września 2001 r. – Prawo farmaceutyczne, farmaceuta może wypisać receptę tylko w konkretnej sytuacji – gdy występuje zagrożenie zdrowia pacjenta.

Zagrożenie zdrowia pacjenta nie zostało określone w sposób jednoznaczny, jednak w praktyce przyjmuje się je jako stan, w którym nieprzyjęcie leku mogłoby realnie i negatywnie wpłynąć na stan zdrowia lub doprowadzić do poważnych komplikacji.

Uprawnienie zawodowe do wystawienia takiej recepty posiada każdy farmaceuta z aktualnym prawem wykonywania zawodu, który pracuje w aptece ogólnodostępnej. Wystawienie recepty farmaceutycznej jest autonomiczną decyzją, podejmowaną na podstawie profesjonalnej wiedzy i oceny konkretnego przypadku.

Jest to prawo, a nie obowiązek, co oznacza, że nikt nie może go do tego zmusić w razie wątpliwości, ani mu tego zabronić.

W jakich sytuacjach farmaceuta może wypisać receptę?

Co w praktyce oznacza stwierdzenie nagłego zagrożenia zdrowia pacjenta? Poniżej przedstawiono przykłady sytuacji, w których recepta może być wystawiona (m.in.):

• nagłe wyczerpanie zapasu leków w chorobie przewlekłej – np. w przypadku leczenia nadciśnienia tętniczego, cukrzycy, astmy, jaskry, chorób tarczycy;
• ostra reakcja alergiczna – nagłe pojawienie się objawów tj. silna pokrzywka, obrzęk naczynioruchowy, które wymagają silnego środka na receptę;
• silny, nagły ból – np. ostry atak migreny, rwy kulszowej lub innego rodzaju bólu, który nie ustępuje po zastosowaniu leków bez recepty (OTC) i uniemożliwia funkcjonowanie;
• nagłe dolegliwości ze strony układu pokarmowego – ostra biegunka lub uporczywe wymioty, które wymagają zastosowania silniejszego leku niż dostępne bez recepty;
• znalezienie się w sytuacji nadzwyczajnej – sytuacje takie jak klęski żywiołowe (np. powódź), które mogą odciąć dostęp do placówek ochrony zdrowia, stanowią uzasadnioną podstawę do wystawienia recepty.

W każdym z tych przypadków farmaceuta jest zobowiązany do odnotowania przyczyny wydania leku, czyli krótkiego uzasadnienia swojej decyzji.

Czym różni się recepta farmaceutyczna od recepty lekarskiej?

Choć oba rodzaje recept prowadzą do wydania leku, to istnieją dwie zasadnicze różnice:

• koszt leku – za lek przepisany na recepcie farmaceutycznej należy zapłacić 100% jego ceny. Taka recepta nie podlega refundacji z Narodowego Funduszu Zdrowia, nawet jeśli na co dzień dany preparat od lekarza przysługuje ze zniżką. Jest to świadczenie realizowane poza systemem powszechnego ubezpieczenia zdrowotnego;
• miejsce realizacji – receptę, którą farmaceuta wystawił, należy zrealizować od razu, w tej samej aptece. Nie ma możliwości udania się z nią do innej apteki jak w przypadku recepty od lekarza.

Te rygorystyczne zasady nie są przypadkowe. Zapewniają kontrolę i bezpieczeństwo. Farmaceuta, który podjął decyzję o przepisaniu leku, jest również odpowiedzialny za jego prawidłowe wydanie. Przeciwdziała to niekontrolowanemu obiegowi recept i podkreśla ich interwencyjny charakter.

Na jakie leki można wystawić receptę farmaceutyczną?

Recepta farmaceutyczna może być wystawiona na produkty lecznicze o kategorii dostępności Rp, czyli te leki na receptę, które standardowo zleca lekarz.

Ustawa Prawo farmaceutyczne pozwala wypisać receptę również na:

• wyroby medyczne (np. paski do glukometru, opatrunki specjalistyczne)
• środki spożywcze specjalnego przeznaczenia żywieniowego (np. specjalistyczne preparaty mlekozastępcze dla niemowląt).

W przypadku recept na środki specjalnego przeznaczenia żywieniowego i wyroby medyczne również powinien zostać spełniony warunek do wystawienia recepty – ryzyko pogorszenia stanu zdrowia.

Czy można otrzymać receptę farmaceutyczną na antybiotyk?

Farmaceuta może wystawić receptę na antybiotyk, ponieważ antybiotyki należą do produktów leczniczych o kategorii dostępności Rp, jednak w praktyce ta kwestia wymaga ostrożności i odpowiedzialności farmaceuty.

Powód jest prosty – narastająca antybiotykooporność bakterii to jedno z największych zagrożeń zdrowotnych na świecie. Nadużywanie antybiotyków powoduje, że przestają działać.

Dlatego konieczny jest dokładny wywiad, który potwierdzi, że objawy pacjenta wskazują na infekcję bakteryjną, a opóźnienie antybiotykoterapii grozi powikłaniami.

Czy można otrzymać receptę farmaceutyczną na antykoncepcję?

W kwestii recepty na antykoncepcję od farmaceuty należy rozróżnić dwie sytuacje – regularna antykoncepcja hormonalna (kontynuacja leczenia) oraz antykoncepcja awaryjna.

W przypadku regularnego stosowania antykoncepcji hormonalnej, gdy z przyczyn losowych zabrakło tabletek, a nie ma możliwości szybkiej wizyty u lekarza – taką sytuację można uznać za zagrożenie zdrowia. Nagłe przerwanie terapii może prowadzić do zaburzeń cyklu miesiączkowego i niekorzystnych objawów.

Powyższe zasady nie dotyczą antykoncepcji awaryjnej („tabletka dzień po”). W wybranych aptekach działa program pilotażowy Narodowego Funduszu Zdrowia, dotyczący recept i edukacji związanej ze zdrowiem reprodukcyjnym. Program pozwala wystawić receptę na lek na antykoncepcję awaryjną – ale tylko w określonych sytuacjach.

Z tej możliwości mogą skorzystać osoby, które:

• ukończyły 15 lat;
• zgłoszą się do jednej z aptek biorących udział w pilotażu;
• nie korzystały z tej formy pomocy częściej niż raz w ciągu ostatnich 30 dni.

Jeśli po pomoc zgłasza się osoba niepełnoletnia, niezbędna jest zgoda przedstawiciela ustawowego.

Przepisy nie zabraniają wystawienia w aptece ogólnodostępnej recepty farmaceutycznej na antykoncepcję awaryjną. W przypadku apteki objętej programem pilotażowym świadczenie zostanie sfinansowane ze środków publicznych.

Czy farmaceuta może nie wystawić recepty? Prawo do odmowy

Farmaceuta ma prawo odmówić recepty. Nie jest to wyraz złej woli, lecz odpowiedzialności.

Odmowa w przypadku recepty farmaceutycznej jest uzasadniona, gdy (m.in.):

• nie ma możliwości zweryfikowania, czy pacjent faktycznie potrzebuje danego leku;
• problem medyczny jest poważny i wymaga natychmiastowej diagnozy lekarskiej (np. objawy zawału serca);
• istnieje uzasadnione podejrzenie, że produkt leczniczy może być użyty w celach pozamedycznych.

Farmaceuta nie może wystawić recepty, jeśli ma jakiekolwiek wątpliwości co do stanu zdrowia pacjenta lub bezpieczeństwa planowanej terapii.

Recepta „pro auctore” i „pro familiae” – czym różni się od recepty farmaceutycznej?

Istnieją uprawnienia farmaceutów polegające na możliwości wystawiania recept dla siebie (pro auctore) oraz dla członków swojej najbliższej rodziny (pro familiae). Nie są tym samym, co recepta farmaceutyczna dla pacjentów w nagłej potrzebie.

Główne różnice dotyczą odpłatności za leki i miejsca realizacji. Recepta pro auctore/pro familiae może podlegać refundacji i może być zrealizowana w dowolnej aptece. Farmaceuta ma prawo uwzględnić na niej także uprawnienia dodatkowe jak „S” dla seniorów.

Recepty pro auctore oraz pro familiae służą farmaceucie i jego bliskim, a nie pacjentom zgłaszającym się do apteki po pomoc.

Jak wygląda wystawienie e-recepty w aptece?

Po przeprowadzeniu wywiadu i ocenie sytuacji farmaceuta może zdecydować o wystawieniu recepty. Proces jest szybki, sformalizowany i bezpieczny. Standardem i domyślną formą jest recepta w postaci elektronicznej.

Farmaceuta wprowadza dane pacjenta w systemie aptecznym (zazwyczaj wystarczy podanie numeru PESEL), wybiera odpowiedni lek, określa jego dawkowanie (jeżeli występuje w obrocie w więcej niż jednej dawce) i wpisuje przyczynę wydania. Taka e-recepta jest generowana i gotowa do realizacji w ciągu kilku chwil.

Recepta papierowa możliwa jest w wyjątkowych, ściśle określonych przez ustawę sytuacjach, tj.:

• brak dostępu farmaceuty do systemu teleinformatycznego aptece (np. awaria Internetu);
• brak możliwości ustalenia tożsamości pacjenta;
• gdy receptę farmaceutyczną wystawia farmaceuta z innego kraju UE pracujący tymczasowo w Polsce.

Ile ważna jest recepta farmaceutyczna?

Ponieważ recepta jest realizowana od razu, pojęcie „terminu ważności” w potocznym rozumieniu nie ma tu zastosowania. Istotne jest natomiast to, na jak długą kurację można otrzymać lek.

Termin realizacji recepty a maksymalny okres kuracji – 180 czy 120 dni?

Ilość leku, jaką farmaceuta może przepisać, zależy od formy recepty:

• na e-recepcie można otrzymać zapas leku na maksymalnie 180 dni kuracji;
• na recepcie papierowej ten okres jest krótszy i wynosi maksymalnie 120 dni.

Należy jednak mieć na uwadze, że nawet w przypadku e-recepty wystawionej na 180 dni, zgodnie z ogólnymi zasadami realizacji recept, jednorazowo najprawdopodobniej wydany zostanie lek na nie więcej niż 120 dni stosowania.

Ile kosztuje recepta od farmaceuty?

Należy liczyć się z dwoma potencjalnymi kosztami:

• pełną ceną leku;
• ewentualną opłatą za samą usługę.

Zasada 100% odpłatności za lek – czy możliwa jest refundacja?

Zasadniczo lek z recepty farmaceutycznej jest pełnopłatny. Refundacja nie obowiązuje. Jedynym, ale bardzo istotnym wyjątkiem są szczepionki (np. przeciw grypie), pod warunkiem że szczepienie odbywa się w tej samej aptece. W takiej sytuacji recepta może być refundowana.

Opłata za wystawienie recepty farmaceutycznej – co mówią przepisy?

Obowiązujące przepisy nie regulują wprost, czy apteka może pobierać opłatę za samo wystawienie recepty. W odpowiedzi na zapytania w tej sprawie Ministerstwo Zdrowia wskazuje, że kwestia ta leży w sferze regulacji Kodeksu Etyki Farmaceuty RP.

W praktyce spotykamy się z dwoma rodzajami sytuacji:

• niektóre apteki będą świadczyć usługę bezpłatnie i traktować ją jako element zawodu farmaceuty;
• inne będą pobierać opłatę w wysokości od kilkudziesięciu do nawet 100 zł.

Aby uniknąć nieporozumień, warto przed skorzystaniem z usługi zapytać, czy jest ona płatna.

FAQ – recepta wystawiana przez farmaceutę

Na jakie choroby mogę dostać receptę od farmaceuty?

Farmaceuta może pomóc w sytuacjach, gdy brak leku stanowi zagrożenie zdrowia. Najczęściej dotyczy to chorób przewlekłych, np. nadciśnienia, cukrzycy, astmy, POChP czy jaskry. Recepta może być też wystawiona w nagłym problemie, np. przy ostrej alergii, silnym bólu czy innych dolegliwościach wymagających szybkiej interwencji.

Czy receptę farmaceutyczną można zrealizować w dowolnej aptece?

Nie. Lek z recepty farmaceutycznej trzeba wykupić od razu w tej samej aptece, w której recepta została wystawiona – niezależnie od tego, czy jest to recepta w formie elektronicznej, czy papierowej.

Czy apteka zapisuje wystawione recepty?

Tak. Wydawanie z apteki produktów leczniczych wymaga przestrzegania zasad prowadzenia ewidencji recept. W dokumentacji zapisywane są m.in. dane osobowe (np. pesel pacjenta), nazwę i serię leku, przyczyna wystawienia recepty oraz data. Te informacje są przechowywane przez 5 lat, by zapewnić bezpieczeństwo i kontrolę.

Czy farmaceuta może wystawić receptę farmaceutyczną na leki psychotropowe i środki odurzające?

Nie. Prawo tego zabrania. Nie można otrzymać w ten sposób substancji psychotropowych, np. silnych leków przeciwbólowych z grupy opioidów, leków nasennych czy uspokajających. Tylko lekarz jest osobą uprawnioną do wystawiania recept na produkty lecznicze zawierające środki odurzające.

Bibliografia

1. Komunikat Naczelnej Izby Aptekarskiej o możliwości wystawiania recept farmaceutycznych dla pacjentów, których zdrowie zagrożone jest brakiem dostępności do leków, w tym spowodowanym sytuacją powodziową, Dostęp: https://www.nia.org.pl/2024/09/16/komunikat-naczelnej-izby-aptekarskiej-o-mozliwosci-wystawiania-recept-farmaceutycznych-dla-pacjentow-ktorych-zdrowie-zagrozone-jest-brakiem-dostepnosci-do-lekow-w-tym-spowodowanym-sytuacja-powodziow/.
2. Wystawianie recept farmaceutycznych w praktyce, Naczelna Izba Aptekarska, Dostęp: https://www.nia.org.pl/wp-content/uploads/2024/09/WYSTAWIANIE-RECEPT-FARMACEUTYCZNYCH-dla-NIA.pdf.
3. Obwieszczenie Marszałka Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 21 maja 2025 r. w sprawie ogłoszenia jednolitego tekstu ustawy – Prawo farmaceutyczne, Dz.U.2025.750, Dostęp: https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU20250000750.
4. Stanowisko w sprawie pobierania opłaty za wystawienie recepty farmaceutycznej na
   refundowany produkt immunologiczny niezbędny do przeprowadzenia w aptece
   zalecanego szczepienia ochronnego, Naczelna Izba Aptekarska, Dostęp: https://www.nia.org.pl/wp-content/uploads/2025/02/Stan.-ws.-braku-podstaw-do-pob.-oplaty-za-wyst.-r.-farm.-refundowanej-.pdf.
5. Pokaż farmaceucie swoje e-recepty, Dostęp: https://pacjent.gov.pl/aktualnosc/pokaz-farmaceucie-swoje-e-recepty
6. Recepta farmaceutyczna, Dostęp: https://www.gov.pl/web/zdrowie/recepta-farmaceutyczna.
7. Zasady wystawiania recept farmaceutycznych mogą być zmienione wyłącznie w drodze ustawy, a nie rozporządzenia. Opinia do rozporządzenia MZ w sprawie tzw. tabletki „dzień po”, Dostęp: https://bip.brpo.gov.pl/pl/content/rpo-opinia-rozporzadzenie-mz-recepta-farmaceutyczna-tabletka-dzien-po.
8. Komunikat w sprawie recept wystawianych przez farmaceutów, Dostęp: https://ezdrowie.gov.pl/portal/artykul/komunikat-w-sprawie-recept-wystawianych-przez-farmaceutow
9. Antykoncepcja awaryjna [WYKAZ APTEK], Dostęp: https://www.nfz.gov.pl/antykoncepcja-awaryjna-wykaz-aptek/.
10. Każdy farmaceuta może wystawić receptę na antykoncepcję awaryjną, Dostęp: https://farmacja.pl/kazdy-farmaceuta-moze-wystawic-recepte-na-antykoncepcje-awaryjna/.
11. Antykoncepcja awaryjna, Dostęp: https://www.gov.pl/web/zdrowie/antykoncepcja-awaryjna2#:~:text=Farmaceuci+mog%C4%85+wystawia%C4%87+recepty+farmaceutyczne,zwi%C4%85zanym+z+ryzykiem+nieplanowanej+ci%C4%85%C5%BCy.