Niedobór witaminy D3 – objawy, leczenie i skutki

Czym jest witamina D? Jaką pełni funkcję?

Witamina D reprezentuje grupę związków rozpuszczalnych w tłuszczach, a najważniejsze z nich to:

• cholekalcyferol (witamina D3) – powstaje w organizmie w wyniku ekspozycji skóry na promieniowanie UVB (światło słoneczne) i występuje w produktach pochodzenia zwierzęcego;
• ergokalcyferol (witamina D2) – obecny głównie w grzybach i drożdżach.

Po wchłonięciu lub endogennej (wewnętrznej) produkcji związek ulega dwuetapowej przemianie:

• najpierw witamina D3 lub witamina D2 w wątrobie jest przekształcana do 25(OH)D – kalcydiolu (to główny metabolit krążący we krwi i jednocześnie najlepszy wskaźnik poziomu witaminy D w organizmie);
• następnie w nerkach do 1,25(OH)₂D – kalcytriolu (biologicznie aktywnej postaci witaminy D, która przyjmuje rolę hormonu steroidowego).

Aktywna forma witaminy D oddziałuje na specjalne receptory w komórkach (VDR) – dzięki temu może kontrolować ponad 200 genów w organizmie. Mówi się o niej, że wykazuje działanie plejotropowe, które w nieco prostszym ujęciu można nazwać „wielokierunkowym”.

Prawidłowy poziom witaminy D wpływa na wiele niezależnych od siebie procesów.

• Pomaga utrzymać równowagę wapniowo-fosforanową, reguluje wchłanianie tych jonów w przewodzie pokarmowym i warunkuje mineralizowanie macierzy kostnej (odpowiada za prawidłową strukturę kości).
• Oddziałuje na komórki układu odpornościowego.
• Uczestniczy w proliferacji (namnażaniu), różnicowaniu oraz śmierci komórek w różnych narządach.
• Reguluje funkcjonowanie układu nerwowego.
• Bierze udział w procesie różnicowania keratynocytów (komórek naskórka) i wspiera regenerację tkanek.

Obecność receptorów VDR potwierdzono m.in. w mózgu, sercu, trzustce, nerkach, skórze, limfocytach oraz w komórkach mięśniowych.

Jakie są objawy braku witaminy D3 w organizmie?

Subtelne obniżenie stężenia witaminy D3 najczęściej nie daje wyraźnych sygnałów. W początkowej fazie niedoboru objawy są niecharakterystyczne i mogą naśladować wiele innych zaburzeń. Pojawiają się ogólne dolegliwości, niewyróżniające się specyficznym obrazem klinicznym. Taki stan rzeczy przyczynia się do tego, że pacjent często bagatelizuje problemy.

Zmęczenie, zaburzenia koncentracji czy osłabienie mięśni bywają tłumaczone stresem, brakiem snu lub przemęczeniem. Rzadko kojarzy się je ze zbyt niskim poziomem witaminy D3. 

Niestety nie inaczej jest w przypadku ciężkiego niedoboru witaminy D. Pacjenci zgłaszają objawy ze strony różnych układów (mięśniowego, kostnego czy nerwowego) w różnym czasie i z odmiennym nasileniem. U osób z niskim poziomem witaminy D często nie pojawiają się jednoznaczne i charakterystyczne symptomy – komplikuje to postawienie rozpoznania w oparciu jedynie o objawy.

Mówi się także o zmienności wrażliwości na spadek stężenia witaminy D3. Takie zależności prowadzą do sytuacji, w której u jednej osoby skutki jej niedoboru pojawią się szybciej, natomiast u drugiej organizm będzie w stanie stosunkowo długo kompensować niedobory, nie ujawniając żadnych odchyleń w wywiadzie. Objawy deficytu mogą nie być jednoznaczne także przez współistniejące choroby przewlekłe, leki czy niedobory innych mikroskładników, które wywołują podobne dolegliwości. Stąd tak ważne jest, by co jakiś czas wykonać badanie poziomu witaminy D. To najbardziej skuteczny sposób, który pozwala określić ryzyko.

Czym grozi niedobór witaminy D?

Jakie są objawy neurologiczne niedoboru witaminy D3?

Najczęściej zgłaszane objawy niedoboru witaminy D ze strony układu nerwowego to:

• osłabienie mięśni, które utrudnia wchodzenie po schodach czy wstawanie z krzesła, czasem towarzyszy temu większa męczliwość i niepewność ruchów;
• skurcze, drżenia i mimowolne ruchy mięśni, które pojawiają się w spoczynku lub podczas wysiłku (bywa, że pacjenci opisują wrażenie sztywnienia kończyn);
• zaburzenia czucia (mrowienie, drętwienie, uczucie przechodzenia prądu – najczęściej dotyczą dłoni lub stóp);
• trudności z koncentracją, spadek szybkości przetwarzania informacji, pogorszenie pamięci krótkotrwałej i ogólne spowolnienie myślenia;
• obniżenie nastroju, apatia, niechęć do codziennych zajęć, a nawet stany depresyjne czy lękowe;
• problemy ze snem, wybudzanie się w nocy i kłopoty z ponownym zaśnięciem;
• przewlekłe bóle głowy, które nie odpowiadają na typowe leczenie przeciwbólowe;
• wzmożona drażliwość na bodźce, szybkie męczenie się hałasem, światłem lub zmianą otoczenia;
• zmiany w odruchach neurologicznych wykrywane podczas badania lekarskiego.

Wskazuje się również związek przewlekłego niedoboru witaminy D z wyższym ryzykiem rozwoju stwardnienia rozsianego, choroby Parkinsona, Alzheimera, a także neuropatii obwodowych i zaburzeń funkcji poznawczych w późniejszym wieku.

Jakie są objawy skórne braku witaminy D?

Skórne objawy niedoboru witaminy D3 to:

• przewlekła suchość skóry,
• większa skłonność do pękania naskórka,
• opóźnione gojenie ran,
• zwiększona podatność na infekcje skóry,
• łamliwość i rozdwajanie paznokci,
• osłabienie struktury włosów i ich wypadanie,
• nasilenie objawów dermatoz przewlekłych (np. łuszczycy, AZS),
• tendencja do powstawania nadżerek i drobnych stanów zapalnych.

Jak leczyć niedobór witaminy D3?

Suplementację witaminy D należy prowadzić profilaktycznie – niezależnie od tego, czy został zdiagnozowany niedobór tej witaminy.

• W celu prewencji niedoboru witaminy D u dzieci rekomenduje się dawki 400-1000 IU (10-25 µg).
• Standardowo zalecane dawki witaminy D3 dla dorosłych wynoszą 1000-2000 IU dziennie (25-50 µg).
• Seniorzy powyżej 75. roku życia powinni przyjmować witaminę D w dawkach 2000-4000 IU dziennie (50-100 µg).

W leczeniu niedoboru witaminy D (przy zdiagnozowanym deficycie) lekarz może zalecić przyjmowanie większych ilości (np. w formie leku przepisanego na receptę). Nie można określić jednej uniwersalnie odpowiedniej dawki witaminy D, ponieważ zalecenia ustala się indywidualnie z uwzględnieniem aktualnego wysycenia organizmu, wieku, masy ciała, ekspozycji na słońce, stylu życia i stanu zdrowia.

Leki na niedobór witaminy D

Przykładowe leki bez recepty, które mogą być zalecane osobom z niedoborem witaminy D3 oraz pacjentom chcącym profilaktycznie zadbać o jej poziom:

• Detritin,
• Ibuvit D3,
• Molekin D3,
• Vigalex Forte,
• Vigantol.

Co zawierają leki?

Substancją czynną w lekach jest cholekalcyferol – związek chemiczny odpowiadający naturalnej witaminie D3, syntetyzowanej w organizmie człowieka pod wpływem promieniowania UVB.

Niektóre leki (np. dla osób z zaburzeniami wchłaniania lub przewlekłą niewydolnością nerek) mogą zawierać już aktywną postać witaminy D – kalcyfediol (25(OH)D) lub kalcytriol (1,25(OH)₂D). Preparaty są jednak dostępne wyłącznie na receptę i stosuje się je w wybranych wskazaniach (np. u osób z ciężkimi zaburzeniami metabolizmu witaminy D).

Jak przyjmować witaminę D?

Aby utrzymać prawidłowy poziom witaminy D3, suplementy najlepiej przyjmować doustnie, razem z posiłkiem zawierającym nawet niewielkie ilości tłuszczów – 1 łyżeczka oleju roślinnego czy garść orzechów znacznie zwiększy ilości witaminy D wchłanianej w jelicie cienkim.

Preparaty w formie kapsułek olejowych, tabletek, kropli lub sprayu mają podobną skuteczność, pod warunkiem zachowania odpowiedniej dawki i regularności.

Najlepiej przyjmować cholekalcyferol – witaminę D3, która jest uznawana za najefektywniejszą formę profilaktyki niedoborów, ograniczania objawów i leczenia nawet ciężkiego niedoboru witaminy D3.

Jakie są skutki niedoboru witaminy D3?

Długotrwały niedobór witaminy D3 może prowadzić do poważnych zaburzeń wszystkich procesów, w których ten składnik bierze udział. Cofając się do roli, objawów i skutków niedoboru witaminy D, jeszcze raz podsumujmy, z czym może wiązać się niska świadomość, brak suplementacji i regularnych badań. 

• Deficyt witaminy D prowadzi do zaburzeń mineralizacji układu kostnego. U dzieci może dojść do deformacji szkieletu, zaburzeń wzrostu, krzywicy, a także opóźnienia rozwoju motorycznego. W przypadku dorosłych obserwuje się narastającą utratę masy kostnej (początkowo osteomalację, następnie osteoporozę), a w konsekwencji znacznie większe prawdopodobieństwo wystąpienia złamań, nawet przy niewielkich urazach. 
• Przy niedoborach mięśnie ulegają osłabieniu, występują się bóle i trudności w utrzymaniu równowagi. 
• Przy zbyt niskim poziomie witaminy D pojawiają się także zaburzenia odporności oraz pogorszenie tolerancji na wysiłek. 
• Wraz z narastającym deficytem witaminy D3 wzrasta ryzyko rozwoju chorób przewlekłych – cukrzycy typu II, chorób sercowo naczyniowych, schorzeń o podłożu neurodegeneracyjnym i niektórych rodzajów nowotworów. 

Nadmiar witaminy D3

Nadmiar witaminy D3 pojawia się najczęściej w wyniku samodzielnego stosowania wysokich dawek leków lub suplementów diety – przez dłuższy czas, bez konsultacji z lekarzem i bez kontrolowania faktycznego poziomu stężenia witaminy D.

Wśród objawów nadmiaru witaminy D3 można wymienić:

Cholekalcyferol, jako związek rozpuszczalny w tłuszczach, kumuluje się w organizmie. Przy nieuzasadnionym postępowaniu pojawia się realne ryzyko przedawkowania, które wzrasta wraz z długością i intensywnością prowadzonej suplementacji. Problem eskaluje wraz z modą na „profilaktyczne” przyjmowanie coraz wyższych dawek.

Witamina D3 na receptę a bez recepty – różnice

Wśród preparatów, które są dostępne bez recepty, najczęściej pojawiają się suplementy diety. Preparaty zawierają standaryzowaną dawkę cholekalcyferolu, jednak podlegają mniej rygorystycznym normom kontroli jakości.

By utrzymać odpowiedni poziom witaminy D, warto sięgać po leki. W tej kategorii również znajdziemy te produkty, które są dostępne bez recepty. W ich przypadku proces produkcji, wytyczne dotyczące badań skuteczności i zasady wprowadzane na rynek są ściśle monitorowane i unormowane przepisami prawa farmaceutycznego. To bezpieczniejszy wybór.

Leki na receptę z witaminą D3 to preparaty, które najczęściej dostarczają znacznie wyższe dawki substancji czynnych. Są przeznaczone do leczenia zdiagnozowanych niedoborów, schorzeń przebiegających z zaburzeniem wchłaniania lub u pacjentów, którzy wymagają indywidualnej modyfikacji terapii.

Przykłady leków na receptę:

• Calsus, 
• Devikap, 
• Dekristol Forte, 
• Juvit D3, 
• Solderol.

FAQ – niedobór witaminy D w organizmie

Co wypłukuje witaminę D3 z organizmu?

Niektóre leki (m.in. przeciwpadaczkowe, glikokortykosteroidy i preparaty obniżające cholesterol) oraz choroby przewodu pokarmowego, wątroby lub nerek mogą przyspieszać rozkład witaminy D3 i w konsekwencji obniżać jej poziom. Nadmierna utrata witaminy D3 z organizmu nie wynika jednak z procesu „wypłukiwania”, lecz z zaburzeń wchłaniania lub metabolizmu składnika.