Insulinooporność – jak wspierać leczenie? Przegląd leków na receptę i ich rola w terapii

Czym jest insulinooporność i dlaczego leczenie insulinooporności jest tak ważne?

Insulinooporność to stan, w którym komórki organizmu – przede wszystkim mięśniowe, tłuszczowe i wątrobowe – nie reagują prawidłowo na insulinę, hormon produkowany przez trzustkę. Insulina reguluje poziomu glukozy we krwi, ułatwiając jej transport do wnętrza komórek, gdzie jest wykorzystywana jako źródło energii lub magazynowana. Gdy rozwija się insulinooporność, trzustka próbuje skompensować zmniejszoną wrażliwość tkanek na insulinę poprzez produkcję coraz większych ilości tego hormonu.

Początkowo ten mechanizm kompensacyjny może utrzymywać poziom cukru we krwi w normie, jednak z czasem może prowadzić do wyczerpania komórek beta trzustki i w konsekwencji do zwiększenia ilości glukozy we krwi. Ostatecznie długo utrzymująca się insulinooporność prowadzi do stanu przedcukrzycowego i cukrzycy typu 2.

Insulinooporność przez długi czas może przebiegać bezobjawowo lub dawać niespecyficzne symptomy.

Objawy insulinooporności

Typowe objawy insulinooporności, które mogą się pojawić, to:

• przewlekłe zmęczenie i senność, zwłaszcza po posiłkach bogatych w węglowodany;
• zmożony apetyt („napady głodu”);
• problemy z koncentracją i tzw. mgła mózgowa;
• ciemniejsze zabarwienie skóry w fałdach;
• podwyższone ciśnienie tętnicze;
• nieregularne cykle miesiączkowe u kobiet, co może być związane z zespołem policystycznych jajników (PCOS).

Diagnostyka związana z insulinoopornością

Diagnostyka insulinooporności pozostaje wyzwaniem – nie istnieją jednoznacznie ustalone, powszechnie przyjęte kryteria kliniczne ani charakterystyczne wyniki badań laboratoryjnych. Mimo to, pewne badania mogą być pomocne w procesie diagnostycznym.

W celu rozpoznania insulinooporności wykorzystuje się doustny test obciążenia glukozą (OGTT), który polega na pomiarze poziomu glukozy na czczo i po 2 godzinach od wypicia roztworu 75g glukozy. Czasem oznacza się glikemię również po 1 godzinie (w insulinooporności w ciąży, w cukrzycy ciążowej oraz u kobiet po przebytej cukrzycy ciążowej).

Inną metodą do oceny insulinooporności jest hiperinsulinemiczna euglikemiczna klamra metaboliczna. Mimo że jest to jedyny obiektywny pomiar w przypadku insulinooporności, to jej stosowanie jest możliwe tylko w warunkach szpitalnych.

Oznaczenie stężenia glukozy i insuliny we krwi na czczo pozwala na obliczenie wskaźnika HOMA-IR, który stanowi dodatkowy parametr pozwalający rozpoznać insulinooporność, szczególnie u młodych osób, u których nie stwierdza się innych wyznaczników. 

Choć nie ma bezpośrednich kryteriów diagnostycznych, jej obecność można podejrzewać na podstawie objawów klinicznych i innych parametrów metabolicznych, będących jej konsekwencją lub towarzyszących otyłości:

• nadwaga i otyłość, zwłaszcza otyłość brzuszna;
• obecność składowych zespołu metabolicznego: dyslipidemia (wysokie triglicerydy, niskie HDL), nadciśnienie tętnicze, hiperurykemia;
• rogowacenie ciemne (acanthosis nigricans) – ciemnobrązowe przebarwienia skóry;
• niealkoholowe stłuszczenie wątroby (NAFLD).

Insulinooporność nie jest jednostką chorobową, ale jest ważnym sygnałem wskazującym na obecność lub ryzyko rozwoju poważnych zaburzeń metabolicznych i chorób. Interwencja lekarska pozwoli zdiagnozować i leczyć powiązane schorzenia (zwłaszcza nadwagę/otyłość, stan przedcukrzycowy, PCOS) i zapobiegać ich dalszym groźnym konsekwencjom.

Ryzyka insulinooporności

Nieleczona insulinooporność może prowadzić do rozwoju:

• cukrzycy typu 2;
• chorób układu krążenia (nadciśnienie tętnicze, miażdżyca, choroba wieńcowa);
• dyslipidemii (nieprawidłowe stężenia cholesterolu i trójglicerydów);
• niealkoholowego stłuszczenia wątroby;
• niealkoholowego stłuszczeniowego zapalenia wątroby (NASH);
• zespołu policystycznych jajników i problemów z płodnością;
• zwiększonego ryzyka niektórych nowotworów (np. raka przewodu pokarmowego, piersi, endometrium, trzustki, gruczołu krokowego);
• przewlekłego stanu zapalnego w organizmie.

Jakie są główne grupy leków na receptę stosowane w insulinooporności?

Główne grupy leków na receptę stosowane w leczeniu insulinooporności lub w powiązanych z nią schorzeniach metabolicznych:

• biguanidy (np. metformina);
• tiazolidynodiony (glitazony, agoniści receptora PPAR-γ);
• agoniści receptora GLP-1 (inkretynomimetyki);
• inhibitory DPP-4 (gliptyny);
• inhibitory SGLT2 (flozyny).

Czym są biguanidy i jak działają w insulinooporności?

Biguanidy, a przede wszystkim metformina, to leki pierwszego wyboru w terapii insulinooporności i cukrzycy typu 2. Obniżają poziom glukozy we krwi, bez stymulacji komórek beta trzustki do produkcji insuliny, dlatego zazwyczaj nie powodują hipoglikemii, nawet przy wyższych dawkach.

Działanie metforminy w insulinooporności:

• zmniejszanie produkcji glukozy w wątrobie;
• zwiększanie wrażliwość tkanek mięśni i tkanki tłuszczowej na insulinę;
• zmniejszanie jelitowego wchłaniania glukozy;
• hamowanie lipolizy w adipocytach;
• pobudzanie procesu beta-oksydacji kwasów tłuszczowych.

Metforminę stosuje się jako lek pierwszego rzutu ze względu na udowodnioną skuteczność, korzystny profil bezpieczeństwa, niskie ryzyko hipoglikemii, potencjalne korzyści sercowo-naczyniowe oraz stosunkowo niski koszt.

Główne wskazania do stosowania metfrominy w insulinooporności obejmują:

• insulinooporność z nadwagą lub otyłością;
• stan przedcukrzycowy (nieprawidłowa glikemia na czczo lub nieprawidłowa tolerancja glukozy);
• cukrzyca typu 2;
• zespół policystycznych jajników z towarzyszącą insulinoopornością.

Możliwe skutki uboczne metforminy dotyczą najczęściej układu pokarmowego: nudności, biegunka, bóle brzucha, wzdęcia, metaliczny posmak w ustach. Zazwyczaj są łagodne, przemijające.

Metformina jest refundowana w leczeniu cukrzycy typu 2, zespołach insulinooporności w przypadkach innych niż w przebiegu cukrzycy oraz w nieprawidłowej tolerancji glukozy (stan przedcukrzycowy), gdy za pomocą ściśle przestrzeganej diety i ćwiczeń fizycznych nie można uzyskać prawidłowego stężenia glukozy we krwi.

Przykładowe dostępne środki farmaceutyczne zawierające metforminę:

• Anvildis Duo,
• Avamina,
• ComboDiab,
• Diabufor XR,
• Eprocliv,
• Etform,
• Eucreas,
• Gliptivil Combo.

Czym są tiazolidynediony (glitazony) i kiedy się je stosuje?

Tiazolidynediony, zwane też glitazonami, to grupa leków, która bezpośrednio zwiększa wrażliwość komórek na insulinę. Poprawia działanie insuliny w tkankach obwodowych, zmniejsza produkcję glukozy w wątrobie, wpływa na redystrybucję tkanki tłuszczowej.

Ich stosowanie bywa ograniczone ze względu na możliwe działania niepożądane:

• przyrost masy ciała;
• retencja płynów i zastoinowa niewydolność serca;
• zwiększone ryzyko złamań kości obwodowych;
• podwyższone ryzyko raka pęcherza moczowego (dla pioglitazonu).

Przykładowe dostępne środki farmaceutyczne:

• Pioglitazone Accord,
• Pioglitazone Bioton.

Czym są inhibitory SGLT2 (flozyny) i jak wpływają na poziom glukozy?

Inhibitory SGLT2 (flozyny) nie mają wpływu na działanie insuliny. Nie zwiększają bezpośrednio wrażliwości tkanek na insulinę, tak jak robią to np. metformina czy tiazolidynodiony (glitazony), które są klasyfikowane jako „uwrażliwiacze” insuliny. Poprzez hamowanie reabsorpcji glukozy w kanalikach nerkowych, prowadzą do zwiększonego wydalania glukozy z moczem (glukozurii) i obniżenia jej stężenia we krwi.

Redukcja masy ciała, którą powodują, jest jedną z najskuteczniejszych metod poprawy wrażliwości tkanek na insulinę. W ten sposób, poprzez pośredni mechanizm (zmniejszenie otyłości), flozyny mogą przyczyniać się do poprawy stanu metabolicznego związanego z insulinoopornością.

Refundacja flozyn jest dostępna głównie dla pacjentów z cukrzycą typu 2, zwłaszcza tych z wysokim ryzykiem sercowo-naczyniowym lub przewlekłą chorobą nerek. Zakres refundacji może się zmieniać, dlatego zawsze należy sprawdzić aktualne wytyczne.

Przykładowe dostępne środki farmaceutyczne:

• Forxiga,
• Jardiance,
• Synjardy,
• Qtern,
• Xigduo.

Czym są leki inkretynowe (agoniści receptora GLP-1 i inhibitory DPP-4) i kiedy są zalecane?

Leki inkretynowe naśladują lub nasilają działanie naturalnych hormonów (takich jak GLP-1), które są wydzielane w jelitach po posiłku i stymulują wydzielanie insuliny w sposób zależny od poziomu glukozy.

Przykładowe dostępne środki farmaceutyczne (leki inkretynowe):

• Ozempic,
• Rybelsus,
• Wegovy FlexTouch.

Inhibitory DPP-4 (dipeptydylopeptydazy-4), nazywane gliptynami, hamują enzym DPP-4, który jest odpowiedzialny za rozkład naturalnych hormonów inkretynowych.

Przykładowe dostępne środki farmaceutyczne (Inhibitory DPP-4):

• Ansifora,
• ComboDiab,
• Eprocliv,
• Jamesi.

Leki inkretynowe, zarówno agoniści receptora GLP-1, jak i inhibitory DPP-4, naśladują lub nasilają fizjologiczne działanie hormonów jelitowych wydzielanych po posiłku:

• stymulują wydzielanie insuliny przez trzustkę w odpowiedzi na posiłek;
• hamują wydzielanie glukagonu;
• spowalniają opróżnianie żołądka, co zwiększa uczucie sytości;
• działają na ośrodkowy układ nerwowy, zmniejszając apetyt;
• wpływają korzystnie na układ sercowo-naczyniowy i nerki, zmniejszając ryzyko poważnych incydentów i powikłań.

Leki inkretynowe prowadzą do poprawy kontroli glikemii i znaczącej redukcji masy ciała.

Refundacja leków inkretynowych w Polsce dotyczy głównie leczenia cukrzycy typu 2, często przy spełnieniu określonych kryteriów (np. niewystarczająca kontrola glikemii przy stosowaniu innych leków, wysokie BMI). Niektóre z nich są zarejestrowane i dostępne (ale często bez refundacji lub z częściową) w leczeniu otyłości, co pośrednio może być korzystne dla pacjentów z insulinoopornością i nadwagą.

Najczęstszą przyczyną rozwoju insulinooporności jest znaczne obciążenie komórek nadmiarem zapasów energetycznych, wynikające z nagromadzenia tłuszczu w ich wnętrzu. Ten nadmiar tłuszczu, szczególnie trzewnego (wokół narządów wewnętrznych, takich jak wątroba i trzustka), uruchamia szereg mechanizmów ograniczających dalszy napływ glukozy i kwasów tłuszczowych do komórek i powoduje insulinooporność. 

Ozempic i Mounjaro są lekami stosowanymi w cukrzycy typu 2, które pomagają w redukcji masy ciała, jednak Mounjaro ma szersze oficjalne wskazania do leczenia otyłości i nadwagi z powikłaniami. Różnią się również profilem szczegółowych działań niepożądanych.

Ozempic jest agonistą receptora GLP-1. Mounjaro jest nowszym lekiem, który jest podwójnym agonistą receptorów GIP (glukozozależnego peptydu insulinotropowego) i GLP-1.

Badania kliniczne sugerują, że Mounjaro może wykazywać większą skuteczność w redukcji poziomu cukru we krwi oraz masy ciała w porównaniu do selektywnych agonistów GLP-1. 

Przykładowe dostępne środki farmaceutyczne:

• Ozempic,
• Mounjaro,
• Saxenda,
• Trulicity,
• Januvia.

Czy istnieją inne grupy leków, które mogą być stosowane pomocniczo?

Pochodne sulfonylomocznika stymulują trzustkę do wydzielania większych ilości insuliny, ale nie poprawiają wrażliwości tkanek na insulinę, co jest głównym celem w leczeniu insulinooporności. Inhibitory alfa-glukozydazy wspierają leczenie insulinooporności poprzez opóźnianie trawienia i wchłaniania węglowodanów. Tym samym zmniejszają poposiłkowy wzrost poziomu glukozy we krwi. Mogą być stosowane pomocniczo, ale ich wpływ na samą insulinooporność jest pośredni.

Przykładowe dostępne środki farmaceutyczne:

• Clazicon,
• Diabrezide,
• Diagen,
• Adeksa.

Jaki lek na insulinooporność?

Leki stosowane w leczeniu insulinooporności i cukrzycy:

• Actos,
• Adeksa,
• Amaryl,
• Avamina,
• Ansifora,
• Anvildis,
• Bydureon,
• Byetta,
• ComboDiab,
• Clazicon,
• Diabrezide,
• Diabufor XR,
• Diagen,
• Diaprel MR,
• Diazidan,
• Diaril,
• Depepsit Met,
• Etform,
• Eucreas,
• Eprocliv,
• Formetic,
• Forxiga,
• Glibetic,
• Gliclada,
• Gliclazide Medreg,
• Gliclazide Zentiva,
• Glucophage,
• GlimeHEXAL,
• Gliptivil,
• Gliptivil Combo,
• Glypvilo,
• Galvus,
• Invokana,
• Ipinzan,
• Januvia,
• Jardiance,
• Jamesi,
• Jazeta,
• Janumet,
• Juzimette,
• Juzina,
• Kwikaton,
• Komboglyze,
• Lonamo,
• Lonamo Duo,
• Lyxumia,
• Maymetsi,
• Maysiglu,
• Metcrean,
• Metformax,
• Metformin Bluefish,
• Metformax (SR),
• Metsigletic,
• Mounjaro,
• Oziclide MR,
• Ozempic,
• Onglyza,
• Qtern,
• Pioglitazone Bioton,
• Pioglitazone Accord,
• Ranmet XR,
• Rybelsus,
• Ristaben,
• Ristfor,
• Salson,
• Siofor,
• Symazide MR,
• Symformin,
• Symglic,
• Saxenda,
• Segluromet,
• Sigletic,
• Simlerid,
• Sitagliptin Adamed,
• Sitagliptin Aurovitas,
• Sitagliptin Bioton,
• Sitagliptin Medical Valley,
• Sitagliptin STADA,
• Sitagliptin SUN,
• Sitagliptin TZF,
• Symgliptin,
• Synjardy,
• Symetlip,
• Steglatro,
• Steglujan,
• Suliqua,
• Trulicity,
• Trajenta,
• Vimetso,
• Viglita,
• Victoza,
• Vipidia,
• Xigduo,
• Xuvelex,
• Zenofor.

Jak zdrowo wspierać leczenie insulinooporności? (aktywność fizyczna, dieta przy insulinooporności)

Podstawą leczenia insulinooporności jest postępowanie niefarmakologiczne, obejmujące zdrowy styl życia – odpowiednia dieta i regularna aktywność fizyczna. Aktywność fizyczna i dieta mogą poprawiać insulinowrażliwość silniej, niż jakikolwiek lek. Farmakoterapia jest metodą wspomagającą.

W niefarmakologicznym leczeniu insulinooporności stosuje się:

• zdrową dietę o niskim indeksie glikemicznym i ładunku glikemicznym – błonnik, warzywa, owoce o niskiej zawartości cukru, pełnoziarniste produkty zbożowe, chude białko i zdrowe tłuszcze. Stosowanie diety przy insulinooporności powinno uwzględniać ograniczenie spożycia cukrów prostych, przetworzonej żywności i tłuszczów trans;
• aktywność fizyczną – min. 150 minut umiarkowanej intensywności lub 75 minut intensywnej aktywności tygodniowo poprawia wrażliwość komórek na insulinę, pomaga w redukcji i utrzymaniu właściwej masy ciała;
• redukcję masy ciała – przyczynami insulinooporności są nadwaga i otyłość, nawet niewielka redukcja masy ciała (5-10%) może poprawić wrażliwość na insulinę;
• ograniczenie stresu i higienę snu – przewlekły stres i niedobór snu mogą zwiększać ryzyko insulinooporności poprzez wpływ na układ hormonalny.

Regularne badania kontrolne pozwalają monitorować skuteczność leczenia, wcześnie wykrywać ewentualne pogorszenie stanu zdrowia i modyfikować terapię, by nie dopuścić do rozwoju cukrzycy typu 2. Ścisła współpraca z lekarzem, informowanie o wszelkich objawach, przestrzeganie zaleceń są podstawą procesu terapeutycznego i zachowania zdrowia.

Niektóre surowce naturalne takie jak liść morwy białej, nasiona kozieradki, gurmar, cynamon, gorzki melon, imbir lekarski są badane pod kątem potencjalnego korzystnego wpływu na wrażliwość na insulinę i metabolizm glukozy. Mimo to żaden z suplementów diety czy leków ziołowych nie jest rekomendowany w leczeniu i profilaktyce cukrzycy. 

Odpowiednie zmiany zwiększają wrażliwość tkanek na działanie insuliny, co może pozwolić na zmniejszenie dawek leków lub ich odstawienie pod kontrolą lekarza.

O czym pamiętać stosując leki na receptę w insulinooporności?

Leki stosowane w insulinooporności mogą mieć działania niepożądane:

• metformina: przemijające bóle brzucha, biegunkę, nudności, uczucie pełności oraz metaliczny smak w ustach, niedobór kwasu foliowego i witaminy B12, rzadko kwasica mleczanowa;
• tiazolidinediony: przyrost masy ciała, obrzęki obwodowe i niewydolność serca, zwiększone ryzyko złamań kości;
• agoniści receptora GLP-1: nudności, biegunka i wymioty, ostre zapalenie trzustki, a także rak trzustki i rak tarczycy;
• inhibitory DPP-4: niewielki wzrost ryzyka ostrego zapalenia trzustki i reakcje nadwrażliwości;
• inhibitory SGLT2: zakażenia dróg moczowych i narządów płciowych (np. kandydoza pochwy);
• pochodne sulfonylomocznika: niedocukrzenie (hipoglikemia), przyrost masy ciała;
• inhibitory α-glukozydazy: wzdęcia, nadmierne oddawanie gazów, niekiedy biegunka. Objawy te są bardziej nasilone, jeśli pacjent nie przestrzega zaleceń dietetycznych.

Minimalizacja skutków ubocznych często polega na rozpoczynaniu leczenia od małych dawek, stopniowym ich zwiększaniu i przyjmowaniu leków zgodnie z zaleceniami (np. z posiłkiem).

Leki stosowane w insulinooporności mogą wchodzić w interakcje i mieć przeciwwskazania do stosowania. W celu zwiększenia bezpieczeństwa leczenia poinformuj lekarza:

• o przyjmowanych preparatach, także o tych, które planujesz stosować (również tych bez recepty);
• o współistniejących chorobach.

Aktualne kierunki rozwoju badań nad insulinoopornością skupiają się na kilku najważniejszych aspektach:

• badanie molekularnych mechanizmów i szlaków sygnałowych (np. oś insulinowo-IGF-1);
• celowanie w konkretne cząsteczki i czynniki transkrypcyjne (np. białka wiążące IGF);
• uwzględnienie różnic płciowych i personalizacja terapii;
• dieta i stan ketozy jako forma interwencji;
• wpływ makrofagów mięśni szkieletowych na insulinowrażliwość (komórki M1 i M2);
• relacje między insuliną a glukagonem.

Najistotniejsze jest jednak uświadomienie sobie, że trwała poprawa wrażliwości tkanek oraz skuteczne zapobieganie poważnym powikłaniom zdrowotnym wymagają nie tylko farmakoterapii, lecz także równoległego wdrożenia prozdrowotnego stylu życia.

Bibliografia

1. Ahn, B. Advances in Insulin Resistance—Molecular Mechanisms, Therapeutic Targets, and Future Directions. Int. J. Mol. Sci. 2025, 26, 2574. https://doi.org/10.3390/ijms26062574 – dostęp 13.06.2025.
2. Renata Stawerska, Anna Łupińska, Ewa Bieniek, Andrzej Lewiński, Insulinooporność i stan przedcukrzycowy – diagnostyka i leczenie, Lekarz POZ 2021; 5: 358-365 – dostęp 13.06.2025.
3. Juan P. Frías, M.D., Melanie J. Davies, M.D., Julio Rosenstock, M.D., Federico C. Pérez Manghi, M.D., Laura Fernández Landó, M.D., N Engl J Med 2021;385:503-15. DOI: 10.1056/NEJMoa210751 – dostęp 11.06.2025.
4. dr hab. n. med. Edyta Sutkowska, Jak prawidłowo rozpoznać insulinooporność – czy i jak leczyć?, Medycyna po Dyplomie, 2017-05, – dostęp 10.06.2025.
5. Pharmindex.pl – dostęp 13.06.2025.
6. Katarzyna Nabrdalik, Edyta Cichocka, Joanna Żywiec, Artur Chodkowski, Pioglitazon w terapii cukrzycy typu 2, Diabet. Klin. 2014; 3, 4: 176–180 – dostęp 13.06.2025.
7. Zalecenia kliniczne dotyczące postępowania u osób z cukrzycą – 2024, Stanowisko Polskiego Towarzystwa Diabetologicznego, Curr Top Diabetes, 2023; 4 (3-4) – dostęp 10.06.2025.
8. Patricia J. Rodriguez, Brianna M. Goodwin Cartwright, Samuel Gratzl, Rajdeep Brar, Charlotte Baker, Ty J. Gluckman, Nicholas L. Stucky, Semaglutide vs Tirzepatide for Weight Loss in Adults With Overweight or Obesity, JAMA Intern Med, 2024 Jul 8;184(9):1056–1064. doi: 10.1001/jamainternmed.2024.2525 – dostęp 13.06.2025.