Czym jest świerzb? Objawy i przyczyny choroby.
Świerzb to zakaźna choroba wywoływana przez świerzbowca ludzkiego (Sarcoptes scabiei). Świerzbowce drążą w na powierzchni skóry mikroskopijne tunele, w których składają jaja, co prowadzi do intensywnego świądu skóry, szczególnie nasilonego nocą. Pasożyty te mogą wywołać zapalenie skóry, dla którego charakterystyczne są drobne grudki, przeczosy, wysypka i tzw. korytarze świerzbowcowe widoczne najczęściej między palcami, na nadgarstkach, brzuchu, pośladkach czy w okolicy pachwin.
Świerzb u dzieci rozwija się zwykle szybciej i intensywniej niż u dorosłych, ponieważ ich delikatna skóra łatwiej reaguje na obecność pasożyta. U najmłodszych pierwsze objawy mogą obejmować silny świąd, grudki, zaczerwienienie oraz zmiany na dłoniach, stopach i twarzy, a choroba często szerzy się błyskawicznie wśród domowników.
Do zarażenia dochodzi głównie przez bliski kontakt, a rzadziej poprzez wspólne używanie pościeli, ręczników czy odzieży. Ryzyko zakażenia wzrasta w miejscach o dużym zagęszczeniu ludzi i środowiskach, w których dochodzi do częstego i długotrwałego kontaktu fizycznego – w rodzinach, placówkach opiekuńczych, żłobkach czy domach opieki.
Jak rozpoznać infekcję świerzbowcem?
Rozpoznanie świerzbu opiera się a charakterystycznym obrazie klinicznym. Lekarz ocenia obecność typowych zmian skórnych oraz lokalizację świądu (zwłaszcza nasilenie w nocy lub po gorącej kąpieli).
Ważny jest także wywiad dotyczący objawów u domowników, kontaktów bliskich i ostatnich ekspozycji. W razie wątpliwości lekarz może wykonać badanie dermatoskopowe, które często pozwala zobaczyć roztocze w kanale skórnym, lub mikroskopię naskórka, potwierdzającą obecność świerzbowca i jego jaj. W większości przypadków rozpoznanie stawia się jednak na podstawie samych objawów i wywiadu.
Wskazania do farmakoterapii
Farmakoterapia jest konieczna w każdym przypadku potwierdzonego świerzbu lub gdy występują typowe objawy, takie jak nasilony świąd (szczególnie nocą), przeczosy, grudki i kanały świerzbowcowe. Osobie chorej trudno jest powstrzymać się od drapania, co może prowadzić do powikłań takich jak nadkażenia bakteryjne.
Leczenie należy wdrożyć również wtedy, gdy istnieje ryzyko przeniesienia w środowisku domowym czy przedszkolnym lub szkolnym. U dzieci stosuje się te same grupy leków, jednak często w innej dawce lub stężeniu.
Preparaty na świerzb – rodzaje oraz lista leków
W leczeniu świerzbu wykorzystuje się zarówno zewnętrzne leki, jak i doustne. Podstawą terapii jest leczenie miejscowe, które działa bezpośrednio na pasożyta. Większość skutecznych leków przeciwświerzbowych jest dostępna wyłącznie na receptę, ponieważ wymagają odpowiedniego doboru stężenia i sposobu stosowania.
1. Permetryna w maści/żelu (Infectoscab 5%, Permetryna Scabinol) – to lek pierwszego wyboru, stosowany u dorosłych i dzieci powyżej 2. miesiąca życia. Charakteryzuje się wysoką skutecznością i dobrym profilem bezpieczeństwa.
2. Krotamiton w maści (Crotamiton Farmapol)– lek o działaniu przeciwświerzbowym i przeciwświądowym, stosowany miejscowo na skórę. Może być stosowany u dorosłych i starszych dzieci, szczególnie wtedy, gdy standardowe leki (np. permetryna) są niewskazane lub źle tolerowane. Charakteryzuje się umiarkowaną skutecznością, dlatego nie jest lekiem pierwszego wyboru.
3. Iwermektyna – doustny lek (Stromectol, Ivermectin Medical Valley) – stosowana w ciężkich, rozległych przypadkach, przy świerzbie norweskim lub gdy leczenie miejscowe jest nieskuteczne. U dzieci jej stosowanie wymaga decyzji lekarza.
Jak powinno przebiegać leczenie świerzbu? Zwalczanie objawów i leczenie świerzbu
Leczenie polega na dokładnym pokryciu skóry odpowiednim preparatem – od szyi w dół, a u niemowląt również skóry głowy. Maść lub płyn pozostawia się na ciele przez około 8–12 godzin, a następnie zmywa. W wielu przypadkach zaleca się powtórzenie terapii po 7 dniach, aby zniszczyć nowo wyklute larwy. Uporczywy świąd może utrzymywać się nawet kilka tygodni po zakończeniu leczenia, ale nie oznacza to, że terapia była nieskuteczna.
Równolegle konieczna jest dezynfekcja otoczenia:
- pranie pościeli i ubrań w wysokiej temperaturze,
- odizolowanie rzeczy niemożliwych do wyprania
- oraz leczenie profilaktyczne wszystkich domowników.
Leki na świerzb bez recepty
W leczeniu świerzbu nie ma skutecznych leków zwalczających roztocza dostępnych bez recepty. Preparaty, które można nabyć bez recepty, mogą jedynie łagodzić objawy, ale nie leczą przyczyny choroby. Najczęściej stosuje się:
- benzoesan benzylu (Skinscabin, CxScabies) – skuteczny preparat miejscowy w postaci płynu, maści, pianki. U dzieci zwykle stosuje się niższe stężenie, aby zmniejszyć ryzyko podrażnienia skóry.
- siarka w maści (Dermosan S) – bezpieczna m.in. dla niemowląt, kobiet w ciąży i karmiących, choć mniej komfortowa w stosowaniu ze względu na zapach i konsystencję.
- emolienty — zmniejszają suchość i podrażnienie skóry, poprawiają komfort po nałożeniu leków przeciwświerzbowych,
- doustne leki przeciwhistaminowe – zmniejszają świąd i łagodzą nasilone reakcje alergiczne,
- łagodne preparaty przeciwświądowe (mentol, pantenol),
- odpowiednia higiena i środki do dezynfekcji otoczenia — pomocniczo, aby zmniejszyć ryzyko reinfekcji.
Najskuteczniejsze jest jednak leczenie permetryną lub innymi lekami na receptę, dlatego też wspomniane substancje mogą działać wyłącznie pomocniczo.
Podsumowanie
Świerzb to zakaźna choroba skóry, która wymaga szybkiego rozpoznania i odpowiednio dobranego leczenia. Profilaktyka świerzbu polega przede wszystkim na ograniczeniu kontaktu z osobami zakażonymi oraz odpowiedniej higienie osobistej i domowej.
W przypadku świerzbu kluczowe jest właściwe przeprowadzenie farmakoterapii, leczenie wszystkich domowników oraz dokładna dezynfekcja otoczenia, aby zapobiec nawrotom. Skuteczne leczenie tej choroby opiera się na zastosowaniu leków na świerzb na receptę w postaci zewnętrznych preparatów, zawierających: permetrynę, benzoesan benzylu, krotamiton lub maść siarkową, a w cięższych przypadkach także na iwermektyna doustna.
Preparaty bez recepty, takie jak emolienty, łagodne środki przeciwświądowe i leki przeciwhistaminowe, pomagają jedynie złagodzić objawy świerzbu, ale nie leczą samego zakażenia.
Dzięki prawidłowemu postępowaniu świerzb można skutecznie wyleczyć zarówno u dzieci, jak i dorosłych.
Źródła
- Medycyna Praktyczna mp.pl.
- WHO https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/scabies.
- https://www.gov.pl/web/psse-aleksandrow-kujawski/swierzb—co-to-takiego.
- European guideline for the management of scabies.
